Op 2 december 1804 zette een man uit Ajaccio eigenhandig de kroon op zijn hoofd in de Notre-Dame van Parijs. Dat beeld is beroemd geworden, maar het vertelt slechts een deel van het verhaal. Napoleon Bonaparte was niet alleen de veldheer die Europa in oorlog stortte, maar ook de bestuurder die de Franse staat ingrijpend hervormde. Zijn leven liep van 1769 tot 1821, van de nadagen van het oude Europa tot de nasleep van de Franse Revolutie.
Jeugd van Napoleon Bonaparte
Napoleon werd op 15 augustus 1769 geboren als Napoleone di Buonaparte in Ajaccio op Corsica, kort nadat het eiland onder Frans gezag was gekomen. Zijn familie behoorde tot de lagere adel. Ze bezat aanzien, maar weinig rijkdom. Die achtergrond gaf hem toegang tot onderwijs, zonder dat hij vanzelfsprekend tot de hoogste kringen van Frankrijk hoorde.
Als jongen werd hij naar het Franse vasteland gestuurd. In 1779 begon hij aan de militaire school van Brienne-le-Château, waar hij jarenlang onderwijs kreeg in onder meer wiskunde, geschiedenis en krijgskunst. Daarna volgde de École Militaire in Parijs. In 1785 studeerde hij daar versneld af, mede omdat zijn vader was overleden en het gezin financieel onder druk stond. Hij werd tweede luitenant bij de artillerie, een wapen waarin technische kennis zwaar woog en talent snel zichtbaar kon worden.
Die opleiding viel samen met een tijd waarin de oude orde begon te schuiven. Voor een jonge officier zonder groot fortuin was dat beslissend. De omwentelingen van de revolutiejaren zouden zijn loopbaan mogelijk maken.
Opkomst tijdens de Franse Revolutie
De Franse Revolutie schudde het land vanaf 1789 door elkaar. Adel, kerk, leger en bestuur verloren hun oude zekerheden, terwijl oorlogen met buitenlandse mogendheden de druk verder opvoerden. In die onrust vond Napoleon zijn kans.
Zijn eerste grote doorbraak kwam in 1793 bij het beleg van Toulon. De stad was in opstand gekomen tegen de revolutionaire regering en werd gesteund door de Britten. Napoleon speelde als artillerieofficier een belangrijke rol bij de herovering van de haven. Dat succes leverde hem promotie op tot brigadegeneraal.
In 1795 maakte hij opnieuw naam in Parijs, toen hij een royalistische opstand neersloeg. Die ingreep bezorgde hem invloedrijke beschermers binnen het Directoire, het bestuur dat na de meest radicale fase van de revolutie aan de macht kwam. Kort daarna kreeg hij het bevel over het leger in Italië.
Daar bewees hij zich definitief als militair leider. De Italiaanse veldtocht van 1796-1797 bracht een reeks Franse overwinningen op Oostenrijkse en geallieerde legers. Hij vocht snel, nam risico’s en wist zwakke plekken van zijn tegenstanders uit te buiten. In dezelfde periode trouwde hij met Joséphine de Beauharnais, een weduwe uit kringen die hem ook sociaal verder omhoog hielpen.
Egypte en de weg naar de macht
In 1798 vertrok hij naar Egypte. De expeditie moest de Britse invloed op de route naar India ondermijnen en tegelijk het Franse prestige vergroten. Militair was de onderneming gemengd: op het land boekte hij successen, maar op zee werd de Franse vloot bij Aboukir vernietigd door admiraal Nelson.
Toch kreeg deze onderneming een bijzondere plaats in de geschiedenis. Niet alleen vanwege de gevechten, maar ook door het grote aantal geleerden en tekenaars dat meeging. Tijdens de campagne werd in 1799 de Steen van Rosetta gevonden, later van groot belang voor het ontcijferen van Egyptische hiërogliefen. Die vondst was niet Napoleons persoonlijke werk, maar bleef wel met de expeditie verbonden.
Toen de politieke situatie in Frankrijk verslechterde, keerde hij terug. In november 1799 pleegde hij samen met bondgenoten de staatsgreep van 18 Brumaire. Daarmee kwam een einde aan het Directoire. Napoleon werd eerste consul en kreeg in de praktijk de beslissende macht in handen.
Van eerste consul tot keizer
Als eerste consul bracht hij meer orde in een land dat jarenlang was geteisterd door revolutie, terreur en oorlog. Hij sloot in 1801 een concordaat met de paus, waardoor de verhouding tussen de Franse staat en de katholieke kerk werd hersteld, zij het onder duidelijke staatscontrole. Ook hervormde hij bestuur, onderwijs, belastinginning en rechtspraak.
In 1802 werd hij consul voor het leven. Twee jaar later volgde de volgende stap: op 2 december 1804 kroonde hij zichzelf tot keizer der Fransen. Dat was meer dan een ceremonieel gebaar. Het liet zien dat de republiek van de revolutiejaren was overgegaan in een nieuwe, sterk gecentraliseerde monarchie, met Napoleon als middelpunt.
Zijn macht berustte op meer dan alleen persoonlijk gezag. Hij steunde op een efficiënt bestuur, een loyaal leger en een staat die veel centraler was georganiseerd dan vóór de revolutie.
Napoleon Bonaparte als hervormer
Wie alleen aan veldslagen denkt, mist een belangrijk deel van zijn betekenis. Onder zijn bewind werd in 1804 de Code Napoléon ingevoerd, later meestal de Code civil genoemd. Dit wetboek legde onder meer gelijkheid voor de wet, bescherming van eigendom en burgerlijke rechten vast. Tegelijk bevestigde het ook de macht van de vader binnen het gezin en beperkte het de rechten van vrouwen. Het was dus moderniserend, maar niet in alle opzichten vrijzinnig.
De invloed van deze codificatie reikte ver buiten Frankrijk. In gebieden die onder Franse heerschappij kwamen, werden vergelijkbare regels ingevoerd of vormden ze later een voorbeeld voor nationale wetboeken.
Ook op bestuurlijk vlak liet hij diepe sporen na. Frankrijk werd ingedeeld in departementen met prefecten die vanuit Parijs werden aangestuurd. Het belastingstelsel werd strakker georganiseerd. De Banque de France werd opgericht in 1800. Het lyceumstelsel moest een nieuwe bestuurlijke en militaire elite vormen. De burgerlijke stand bestond al sinds de revolutie, maar werd onder zijn bewind steviger ingebed in een centrale staat die registratie en controle belangrijk vond.
Sommige hervormingen die vaak rechtstreeks aan hem worden toegeschreven, vragen nuance. Het metrieke stelsel was al tijdens de revolutie ingevoerd, al werd het onder zijn regering verder gebruikt en verspreid. Ook vaste achternamen waren in Frankrijk niet zijn uitvinding. Zijn rol lag vooral in centralisatie, uniformering en handhaving.
De greep op Europa
Tussen 1805 en 1809 bereikte zijn macht een hoogtepunt. In 1805 versloeg hij Oostenrijk en Rusland bij Austerlitz, vaak gezien als zijn grootste overwinning. Hij was al sinds datzelfde jaar koning van Italië, naast zijn positie als keizer. In 1806 dwong hij na nieuwe overwinningen het einde van het Heilige Roomse Rijk af, een politieke aardverschuiving in Midden-Europa.
In die jaren breidde de Franse invloed zich uit over grote delen van het continent. Familieleden en vertrouwelingen werden op tronen gezet in onder meer Spanje, Napels, Westfalen en Holland. Tegelijk probeerde Napoleon Groot-Brittannië economisch te treffen met het Continentaal Stelsel, ingesteld in 1806. Dat moest de handel met de Britten blokkeren, maar bleek moeilijk vol te houden. Veel gebieden leden economisch onder de maatregelen, terwijl smokkel en ontduiking wijdverbreid bleven.
Zijn reputatie als militair genie ontstond in deze periode, maar ook daar past enige voorzichtigheid. Hij was onmiskenbaar een uitzonderlijk bevelhebber, al berustten zijn successen ook op sterke ondergeschikten, massale legers, efficiënte administratie en de politieke ontwrichting van zijn tegenstanders.
De veldtocht naar Rusland en de val
De omslag kwam met de veldtocht naar Rusland in 1812. Napoleon trok met een enorm leger oostwaarts nadat de verhouding met tsaar Alexander I was verslechterd. De campagne liep uit op een ramp. De Russen weken terug, verwoestten voorraden en dwongen de Fransen steeds verder het binnenland in. Moskou werd wel bereikt, maar leverde geen beslissende overwinning op. De terugtocht, geteisterd door kou, honger, ziekte en voortdurende aanvallen, kostte het leger enorme aantallen manschappen.
Na die klap herstelde zijn macht zich niet meer volledig. In 1813 werd hij verslagen in de Slag bij Leipzig, ook wel de Volkerenslag genoemd. Een jaar later namen geallieerde legers Parijs in. Napoleon trad af en werd verbannen naar Elba, een klein eiland voor de Italiaanse kust.
Daar bleef het niet bij. In 1815 keerde hij terug naar Frankrijk en nam opnieuw de macht over in de periode die bekendstaat als de Honderd Dagen. Zijn terugkeer was indrukwekkend, maar kortstondig. Op 18 juni 1815 werd hij definitief verslagen in de Slag bij Waterloo door geallieerde troepen onder Wellington en Blücher.
Sint-Helena en de dood van Napoleon
Na Waterloo werd hij niet opnieuw naar een nabij eiland gestuurd, maar naar het afgelegen Sint-Helena in de zuidelijke Atlantische Oceaan. Daar leefde hij onder Brits toezicht, ver van de Europese machtspolitiek die hij zo lang had beheerst.
Hij stierf er op 5 mei 1821. De meest aanvaarde verklaring is maagkanker, mede omdat die ziekte ook in zijn familie voorkwam. Er is lang gespeculeerd over arsenicumvergiftiging, onder meer op basis van haaranalyses, maar daarvoor bestaat geen algemeen aanvaarde doorslaggevende conclusie. De traditionele diagnose van maagkanker blijft daarom het meest waarschijnlijk.
Mythen en hardnekkige verhalen
Rond Napoleon ontstonden al tijdens zijn leven legendes. Een van de bekendste is dat hij uitzonderlijk klein zou zijn geweest. Dat beeld klopt niet goed. Met een lengte van ongeveer 1,68 meter zat hij rond het gemiddelde voor een man uit zijn tijd. Verwarring over Franse en Engelse maateenheden heeft waarschijnlijk aan de mythe bijgedragen.
Ook de beroemde hand-in-vest-houding had niets geheimzinnigs. Het was een veelvoorkomende pose in portretten uit de achttiende en vroege negentiende eeuw, bedoeld om waardigheid en beheersing uit te stralen.
Andere verhalen zijn lastiger hard te maken. Dat hij werd geboren met een tand in de mond behoort eerder tot de anekdotische overlevering dan tot de zekere feiten. Zekerder is dat hij literaire ambities had: hij schreef onder meer de korte roman Clisson et Eugénie, die pas veel later volledig werd uitgegeven.
Nalatenschap: held, tiran of hervormer?
Weinig historische figuren roepen zulke verdeelde oordelen op. Voor de een is Napoleon Bonaparte de briljante veldheer die orde bracht in een ontwricht Frankrijk en moderne instellingen naliet. Voor de ander is hij vooral de machthebber die de idealen van de revolutie ondergeschikt maakte aan persoonlijke heerschappij en Europa in eindeloze oorlogen meesleepte.
Beide perspectieven hebben grond. Zijn legers brachten verwoesting, censuur en dwang met zich mee. Tegelijk verspreidden zijn bestuur en wetgeving ideeën over staatsinrichting, rechtseenheid en bestuurlijke centralisatie die in veel landen doorwerkten. Ook in de Nederlanden was zijn tijd van groot belang: Franse bestuurlijke en juridische structuren lieten er sporen na die na zijn val niet eenvoudig verdwenen.
Daarom blijft zijn betekenis dubbel. Hij was veroveraar en wetgever, vernietiger en bouwer, kind van de revolutie en tegelijk haar beëindiger.
FAQ
Wanneer leefde Napoleon Bonaparte?
Napoleon Bonaparte leefde van 15 augustus 1769 tot 5 mei 1821.
Waar werd Napoleon geboren?
Hij werd geboren in Ajaccio, op Corsica.
Waarom is Napoleon Bonaparte beroemd?
Vooral door zijn militaire overwinningen, zijn rol als keizer der Fransen en de invoering van de Code Napoléon.
Hoe stierf Napoleon?
Waarschijnlijk aan maagkanker op Sint-Helena, al is er lang gespeculeerd over arsenicumvergiftiging.
Was Napoleon echt klein?
Niet uitzonderlijk. Met ongeveer 1,68 meter was hij voor zijn tijd eerder gemiddeld dan opvallend klein.
