Toen Marco Polo na jaren van omzwervingen weer in Venetië aankwam, zouden zelfs verwanten hem niet direct hebben herkend. Zo gaat althans het bekende verhaal: de reizigers verschenen in versleten kleren, maar in de naden van hun mantels bleken edelstenen verstopt. Of het precies zo is gegaan, valt niet meer na te gaan. Het typeert wel hoe zijn naam al vroeg tussen feit en vertelling kwam te staan. Marco Polo was koopman, reiziger en later ook verteller van een wereld die voor veel Europeanen ver weg lag.
Hij werd in 1254 geboren en stierf op 8 januari 1324. Over zijn geboorteplaats bestaat nog altijd discussie. Meestal wordt Venetië genoemd, maar ook Korčula is wel naar voren gebracht. Zeker is in elk geval dat hij behoorde tot een Venetiaanse koopmansfamilie die al langer actief was op de handelsroutes naar het oosten. Wie Marco Polo wil begrijpen, moet dus niet alleen naar de beroemde reis kijken, maar ook naar de wereld waaruit hij voortkwam: die van handel, krediet, familiebanden en verre ondernemingen.
Een jeugd waarover weinig vaststaat
Over de vroege jaren van Marco Polo weten we opvallend weinig. Zijn vader Niccolò Polo en zijn oom Maffeo Polo waren handelaars die al vóór Marco’s grote reis oostwaarts waren getrokken. Zijn moeder stierf waarschijnlijk toen hij nog jong was. Het ligt voor de hand dat hij opgroeide in een omgeving waarin nieuws uit Constantinopel, de Zwarte Zee en Aziatische markten niet uitzonderlijk was, maar dagelijkse werkelijkheid.
Juist dat maakt zijn latere loopbaan minder onverwacht dan ze soms wordt voorgesteld. Marco Polo was geen eenzame avonturier die zomaar de wereld introk. Hij trad toe tot een familiebedrijf dat al ervaring had met lange afstanden en diplomatieke contacten. In 1271 vertrok hij, nog jong, samen met zijn vader en oom vanuit Venetië voor de reis die zijn naam beroemd zou maken.
De reis van 1271 naar Azië
De tocht van de Polo’s begon in een tijd waarin de Mongoolse rijken grote delen van Eurazië met elkaar verbonden. Dat maakte reizen niet eenvoudig, maar wel beter mogelijk dan in sommige eerdere perioden. De familie reisde via het Middellandse Zeegebied en het Nabije Oosten verder landinwaarts. Pas na een lange en moeizame route bereikten zij het hof van Koeblai Khan, waarschijnlijk in 1275.
Dat jaartal is belangrijk, omdat het laat zien dat Marco Polo niet in één rechte lijn naar “China” trok, zoals latere vereenvoudigingen soms suggereren. De reis duurde jaren. Onderweg kwamen de reizigers door gebieden met verschillende talen, godsdiensten en machtsverhoudingen. De wereld die Marco Polo later beschreef, was geen enkel land, maar een uitgestrekt netwerk van steden, woestijnen, havens en hoven.
Marco Polo aan het hof van Koeblai Khan
Volgens het reisboek dat met zijn naam verbonden is, trad Marco Polo in dienst van Koeblai Khan, de Mongoolse heerser en stichter van de Yuan-dynastie in China. In latere traditie is hij soms voorgesteld als een zeer invloedrijke raadsman of bestuurder. Historici zijn daar voorzichtiger in. Dat hij enige tijd in dienst van de khan stond, wordt meestal aannemelijk geacht; hoe hoog zijn positie precies was, is minder zeker.
Wel staat vast dat het hof van Koeblai Khan diepe indruk op hem maakte. In de beschrijvingen die later werden opgetekend, komt een rijk naar voren met een verfijnde administratie, grote steden en een intensieve handel. Marco Polo schreef over papiergeld, een georganiseerd postsysteem, zoutwinning, steenkool en de rijkdom van de oosterse markten. Voor Europese lezers waren dat geen alledaagse onderwerpen. Ze boden een blik op een samenleving die op veel punten anders was ingericht dan de Latijnse christenheid van zijn tijd.
Ook zijn verwijzingen naar Cipangu, het latere Japan, trokken aandacht. Hij was daar zelf waarschijnlijk niet geweest, maar nam berichten op over eilanden en gebieden die in Europa nauwelijks bekend waren. Dat is kenmerkend voor het hele werk: het bevat eigen waarnemingen, maar ook informatie die via anderen tot hem kwam. Wie het leest als een strak persoonlijk dagboek, leest het verkeerd.
Tussen waarneming en overdrijving
Juist daarom is de historische beoordeling van Marco Polo altijd dubbel geweest. Sommige tijdgenoten en latere lezers vonden zijn verhalen overdreven. Anderen wezen erop dat veel van zijn beschrijvingen later verrassend goed bleken te passen bij wat we uit andere bronnen weten over Azië onder Mongools bestuur.
Er zijn ook vragen gebleven. Zo valt vaak op dat hij de Chinese Muur niet noemt, al is dat minder veelzeggend dan het lijkt: de muur had in de dertiende eeuw nog niet de vorm en betekenis die zij in latere eeuwen kreeg. Ook zijn zwijgen over bepaalde gebruiken of details is niet per se bewijs dat hij er nooit is geweest. Tegelijk is voorzichtigheid nodig. Niet elk onderdeel van het verhaal laat zich rechtstreeks verifiëren, en sommige passages zijn duidelijk gevormd door literaire conventies en overlevering.
De waarde van Marco Polo ligt dan ook niet alleen in letterlijke nauwkeurigheid. Zijn relaas laat zien hoe een Venetiaanse koopman de Mongoolse wereld waarnam en hoe zulke kennis in Europa werd doorgegeven. Dat maakt hem historisch belangrijk, ook waar onzekerheden blijven bestaan.
Gevangenschap en het ontstaan van Il Milione
Na zijn terugkeer in Venetië, waarschijnlijk in 1295, verdween Marco Polo niet meteen uit het openbare leven. Venetië was verwikkeld in strijd met Genua, en tijdens die conflicten raakte hij krijgsgevangen. In een Genuese gevangenis, vermoedelijk rond 1298, dicteerde hij zijn herinneringen aan Rustichello da Pisa, een schrijver die ervaring had met ridderromans en verhalende literatuur.
Daar ontstond het boek dat later bekend werd als Il Milione of De wonderen van de wereld. Die tekst is niet in één vaste, oorspronkelijke versie bewaard gebleven. Er bestaan verschillende handschriften en bewerkingen, wat verklaart waarom details soms uiteenlopen. Het is dus beter om te spreken van een teksttraditie dan van één definitief boek dat Marco Polo eigenhandig schreef.
De bijnaam Il Milione is eveneens niet helemaal eenduidig te verklaren. Mogelijk verwees zij naar de enorme getallen en rijkdommen in het verhaal, mogelijk ook naar de familie Polo zelf. Hoe dan ook, de naam droeg bij aan zijn reputatie als man van grote, soms moeilijk te geloven verhalen.
Terug in Venetië: koopman, echtgenoot, vader
Na gevangenschap en publicatie keerde Marco Polo terug naar het leven van een welgestelde Venetiaan. Rond 1300 trouwde hij met Donata Badoer, afkomstig uit een aanzienlijke familie. Samen kregen zij drie dochters: Fantina, Bellela en Moreta. In sommige reconstructies duikt ook de naam Agnese op, maar die vermelding is minder zeker.
Zijn laatste levensjaren bracht hij niet door als rusteloze reiziger, maar als koopman en huisvader in Venetië. Dat beeld is minstens zo belangrijk als dat van de man op de karavaanroute. Marco Polo bleef geworteld in de stedelijke handelscultuur waaruit hij was voortgekomen. Hij beheerde bezit, onderhield familiebanden en leefde in een republiek waarin handel en status nauw met elkaar verweven waren.
Dat nuchtere slot van zijn leven corrigeert ook het romantische beeld dat later om hem heen is ontstaan. De historische Marco Polo was geen figuur die alleen maar van wonder naar wonder trok. Hij was ook een zakenman die wist hoe vermogen, reputatie en familiebelang werkten.
Dood van Marco Polo en zijn nalatenschap
Marco Polo overleed op 8 januari 1324, ongeveer 69 of 70 jaar oud. In zijn testament komen familieleden, bezit en religieuze giften naar voren, zoals gebruikelijk in zijn tijd. Volgens een latere overlevering zou hij op zijn sterfbed hebben gezegd dat hij nog niet de helft had verteld van wat hij had gezien. Ook dat past bij de manier waarop zijn leven meteen na zijn dood al in verhalen werd gegoten.
Zijn nalatenschap berust vooral op het reisboek. Dat werk heeft eeuwenlang het Europese beeld van Azië mede gevormd. Het werd gelezen door kooplieden, geestelijken, vorsten en later ook ontdekkingsreizigers. Vaak wordt gezegd dat Christoffel Columbus een exemplaar van Marco Polo’s boek bezat, en dat klopt: Columbus noteerde aantekeningen in een Latijnse uitgave. Dat betekent niet dat Marco Polo alleen verantwoordelijk was voor latere ontdekkingsreizen, maar wel dat zijn beschrijvingen lang invloed hielden.
Wie vandaag naar Marco Polo kijkt, ziet dus twee figuren tegelijk. Enerzijds is er de historische Venetiaanse koopman die in de dertiende eeuw door de Mongoolse wereld reisde. Anderzijds is er de literaire Marco Polo, gevormd door kopiisten, vertellers en lezers die zijn naam steeds opnieuw hebben ingevuld. Precies in die spanning ligt zijn blijvende betekenis.
FAQ
Wie was Marco Polo?
Marco Polo was een Venetiaanse koopman en reiziger, geboren in 1254 en overleden op 8 januari 1324. Hij werd beroemd door zijn reisverhaal over Azië en het hof van Koeblai Khan.
Waar werd Marco Polo geboren?
Meestal wordt Venetië genoemd, maar sommige bronnen wijzen op Korčula. Zijn precieze geboorteplaats staat niet volledig vast.
Is Marco Polo echt in China geweest?
Veel historici achten dat aannemelijk, al zijn er discussies over details van zijn reis en zijn positie aan het hof van Koeblai Khan. Niet alles in zijn boek is rechtstreeks te controleren.
Wat is Il Milione?
Il Milione is de naam waaronder Marco Polo’s reisverhaal bekend werd. De tekst ontstond waarschijnlijk rond 1298, toen hij in een Genuese gevangenis zijn herinneringen dicteerde aan Rustichello da Pisa.
Wanneer stierf Marco Polo?
De dood van Marco Polo viel op 8 januari 1324 in Venetië.
