Wanneer Michiel de Ruyter in april 1676 dodelijk gewond raakt in de zeeslag bij Augusta, is hij al lang meer dan een ervaren vlootvoogd. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is zijn naam dan verbonden met enkele van de bekendste zeeslagen van de zeventiende eeuw. Toch begon dat leven niet op een admiraalsschip, maar in Vlissingen, in een havenstad waar de zee dagelijks aanwezig was.
Michiel Adriaenszoon de Ruyter werd geboren op 24 maart 1607 in Vlissingen, als zoon van Adriaen Michielszoon en Aagje Jansdochter. Over zijn jeugd is niet alles even precies bekend, maar duidelijk is dat hij al vroeg met de scheepvaart in aanraking kwam. Zoals voor veel jongens uit een havenstad lag een leven op zee voor de hand. Volgens de overlevering ging hij al jong varen; vaak wordt 1618 genoemd als het jaar waarin hij als jongen aanmonsterde.
Die vroege jaren vormden hem. Hij leerde het vak niet in één keer, maar in verschillende takken van de scheepvaart: de koopvaardij, de walvisvaart en later ook de kaapvaart. Juist die afwisseling maakte hem tot een veelzijdig zeeman. Hij kende de zee als handelsroute, als werkterrein en als strijdtoneel.
Michiel de Ruyter op weg naar de top
De loopbaan van Michiel de Ruyter laat een opmerkelijke sociale stijging zien. Hij was niet afkomstig uit de hoge regentenkringen die in de Republiek veel invloed hadden, maar werkte zich op door ervaring, discipline en reputatie. Dat maakt zijn opkomst bijzonder, al moet daarbij worden gezegd dat bekwaamheid op zee in de zeventiende eeuw daadwerkelijk deuren kon openen.
Voordat hij definitief naam maakte in de oorlogsvloot, voer hij als koopman en als commandeur in de walvisvaart. Ook nam hij deel aan kaapvaart, die in zijn tijd een erkend middel van oorlogsvoering was, mits met toestemming van de overheid. In 1641 trouwde hij voor de derde keer, nu met Anna van Gelder, na het overlijden van zijn eerste twee vrouwen. Rond diezelfde jaren groeide ook zijn positie in de scheepvaart.
Zijn doorbraak als marineofficier kwam tijdens de Eerste Engelse Zeeoorlog (1652-1654). In augustus 1652 behaalde hij bij Plymouth een succes op een Engels eskader. Die actie wordt vaak gezien als zijn eerste grote overwinning in dienst van de Republiek, al was het niet meteen het enige beslissende moment in die oorlog. Wel maakte zij duidelijk dat De Ruyter meer was dan een kundig zeeman: hij bleek ook een commandant met inzicht en gezag.
In 1653 werd hij viceadmiraal van Zeeland. Daarna volgden verdere bevorderingen, tot hij uiteindelijk de hoogste operationele rang bereikte: luitenant-admiraal-generaal. Dat gebeurde in 1673, toen hij opperbevelhebber van de vloot werd.
De Ruyter en Johan de Witt
De naam van Michiel de Ruyter is nauw verbonden met die van Johan de Witt, de raadpensionaris van Holland. De Witt zag in hem een betrouwbare en bekwame bevelhebber, iemand die de vloot niet alleen kon aanvoeren, maar ook kon helpen versterken. In de jaren 1660 werkte De Ruyter mee aan de opbouw en verbetering van de oorlogsvloot van de Republiek.
Die samenwerking was belangrijk, maar ook hier past nuance. De Ruyter was geen politicus en geen hervormer in zijn eentje. De vernieuwing van de vloot was het resultaat van samenspel tussen admiraliteiten, bestuurders en officieren. Wel stond hij in het centrum van dat proces. Zijn ervaring op zee gaf gewicht aan zijn oordeel, en zijn successen maakten hem tot het gezicht van de Republiek op het water.
Ook Maarten Harpertszoon Tromp hoort in dit verhaal thuis. Tromp was van een oudere generatie en sneuvelde al in 1653, tijdens de Eerste Engelse Zeeoorlog. De Ruyter diende in die jaren onder hem, maar was niet eenvoudigweg diens vaste onderbevelhebber in de latere betekenis van het woord. De verhouding tussen beide mannen past eerder in het bredere bevelssysteem van de vloot.
De Engelse zeeoorlogen
Wie zich afvraagt waar Michiel de Ruyter vooral om bekendstaat, komt al snel uit bij de oorlogen tegen Engeland. Tijdens de Eerste, Tweede en Derde Engelse Zeeoorlog speelde hij telkens een hoofdrol.
In de Tweede Engelse Zeeoorlog (1665-1667) bereikte zijn roem een hoogtepunt. De Vierdaagse Zeeslag van juni 1666 geldt als een van de zwaarste en langste zeeslagen uit de zeventiende eeuw. De Ruyter wist daar, ondanks grote druk, de Engelse vloot terug te dringen. Het was een overwinning die zijn reputatie als vlootcommandant definitief vestigde.
Nog bekender werd de tocht naar Chatham in 1667. Daarbij voer de Nederlandse vloot de Medway op en bracht zware schade toe aan de Engelse marine. Het vlaggenschip Royal Charles werd buitgemaakt. In de Republiek gold die onderneming als een indrukwekkend succes; in Engeland bleef zij lang een pijnlijke herinnering. Juist daarom is de tocht naar Chatham zo sterk met zijn naam verbonden gebleven.
Tijdens de Derde Engelse Zeeoorlog (1672-1674), die samenviel met het Rampjaar en de oorlog tegen Frankrijk, moest De Ruyter opnieuw alles inzetten. In 1672 vocht hij bij Solebay. In 1673 volgden de twee zeeslagen bij Schooneveld en daarna de Slag bij Kijkduin, die ook wel de Slag bij Texel wordt genoemd. Die laatste benamingen worden vaak door elkaar gebruikt, maar doelen in de praktijk op hetzelfde treffen van 21 augustus 1673. De uitkomst was van groot belang: een geplande invasie van de Republiek kwam niet van de grond.
Wonen, bezit en aanzien
Hoewel Vlissingen altijd met Michiel de Ruyter verbonden bleef, woonde hij later ook in Amsterdam. Daar kocht hij in 1655 een huis aan de Prins Hendrikkade, toen nog de Buitenkant geheten. Dat paste bij zijn positie: Amsterdam was het economische hart van de Republiek en een logische verblijfplaats voor iemand met zijn rang en netwerk.
Zijn inkomsten kwamen uit verschillende bronnen. Hij verdiende in de koopvaardij en de marine, en bezat ook vermogen. Vaak wordt genoemd dat hij bij zijn overlijden een aanzienlijk fortuin naliet, al verschillen de schattingen. Het precieze bedrag van 350.000 gulden wordt geregeld herhaald, maar zulke cijfers zijn niet altijd eenvoudig met zekerheid vast te stellen. Wel staat vast dat De Ruyter financieel succesvol was geworden.
Ook in het buitenland kreeg hij onderscheidingen. Lodewijk XIV verleende hem in 1667 de Orde van Sint-Michiel. Hij ontving daarnaast eerbewijzen van andere vorstenhuizen. De vaak genoemde titel “hertog van Spanje” is echter misleidend. De Spaanse koning verleende zijn zoon een adellijke gunst, maar Michiel de Ruyter zelf werd niet letterlijk als Spaans hertog in de gebruikelijke zin door het leven bekend.
Zijn gezin en bijnaam Bestevaêr
Michiel de Ruyter trouwde drie keer. Zijn eerste huwelijk was in 1631 met Maayke Velders; zij overleed kort daarna. In 1636 trouwde hij met Neeltje Engels, die in 1650 stierf. In 1652 volgde zijn derde huwelijk met Anna van Gelder, met wie hij de rest van zijn leven verbonden bleef.
Uit zijn huwelijken werden in totaal elf kinderen geboren, al bereikten niet allen de volwassen leeftijd. Dat was in de zeventiende eeuw niet ongewoon, maar het maakt zijn familiegeschiedenis niet minder ingrijpend. Terwijl hij vaak maanden of langer van huis was, draaide het gezinsleven noodgedwongen om afwezigheid, wachten en onzekerheid.
Zijn bijnaam Bestevaêr wordt vaak uitgelegd als een teken van genegenheid en vertrouwen. Tijdgenoten gebruikten die naam om zijn vaderlijke gezag en zijn zorg voor bemanning en officieren te benadrukken. Tegelijk moet men oppassen voor een al te vriendelijk beeld. De Ruyter was ook een strenge bevelhebber, gevormd door een harde maritieme wereld waarin discipline noodzakelijk werd geacht.
De laatste expeditie en de dood van Michiel de Ruyter
Na zijn grote successen tegen Engeland was zijn loopbaan nog niet voorbij. In 1675 kreeg De Ruyter opdracht om met een Nederlandse vloot in de Middellandse Zee de Spaanse bondgenoot te steunen tegen Frankrijk. Dat was een zware onderneming, ver van huis en onder moeilijke omstandigheden.
Op 22 april 1676 werd hij in de zeeslag bij Augusta, voor de kust van Sicilië, getroffen door een kanonskogel of granaatsplinters die zijn been zwaar verwondden. Hij overleed een week later, op 29 april 1676, aan boord van zijn schip, nabij Syracuse. Hij was 69 jaar oud.
Soms wordt verteld dat de strijd uit eerbied voor hem werd stilgelegd, maar dat is te stellig. Zijn verwonding maakte diepe indruk, zeker op de Nederlandse vloot, maar de zeeslag zelf werd niet eenvoudig uit respect beëindigd. Zulke formuleringen horen eerder thuis in latere heldenverhalen dan in een nuchtere beschrijving van de feiten.
Graf, standbeeld en herinnering
Na zijn dood werd Michiel de Ruyter met grote eer naar de Republiek teruggebracht. Hij kreeg een staatsbegrafenis en werd bijgezet in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, waar zijn praalgraf nog altijd te zien is. Daarmee kreeg hij een plaats tussen de vooraanstaande figuren van de Republiek.
In Vlissingen, de stad van zijn geboorte, werd in 1841 een standbeeld voor hem opgericht. Sindsdien is zijn naam zichtbaar aanwezig gebleven in het Nederlandse straatbeeld, in boeken, op scholen en in het historische geheugen.
Toch is ook zijn nalatenschap niet helemaal zonder discussie. Lange tijd gold hij vooral als onbetwiste zeeheld. In recentere jaren kijken historici breder naar de wereld waarin hij leefde: een tijd van oorlog, handel, koloniale expansie en slavernij. De Ruyter was in de eerste plaats een marineofficier van de Republiek, geen architect van dat systeem, maar hij maakte er wel deel van uit. Wie zijn leven wil begrijpen, moet dus zowel zijn militaire betekenis zien als de wereld waarin die betekenis ontstond.
FAQ
Wanneer werd Michiel de Ruyter geboren?
Michiel de Ruyter werd geboren op 24 maart 1607 in Vlissingen.
Waar staat Michiel de Ruyter om bekend?
Vooral als admiraal van de Republiek en als bevelhebber tijdens de tocht naar Chatham in 1667 en de grote Engelse zeeoorlogen.
Hoe begon Michiel de Ruyter zijn loopbaan?
Hij ging al jong naar zee en deed ervaring op in de koopvaardij, walvisvaart en kaapvaart voordat hij doorbrak in de oorlogsvloot.
Was Michiel de Ruyter getrouwd?
Ja, hij trouwde drie keer: met Maayke Velders, Neeltje Engels en Anna van Gelder.
Waar ligt Michiel de Ruyter begraven?
Hij ligt begraven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, waar hij een praalgraf kreeg.
