In de winter van 1273 legde Thomas van Aquino zijn pen neer. Jarenlang had hij geschreven, gedoceerd en gediscussieerd met een zeldzame volharding, maar na een mystieke ervaring tijdens een mis wilde hij niet verder werken aan zijn grootste project. Volgens zijn secretaris Reginaldus van Piperno zou Thomas hebben gezegd dat alles wat hij had geschreven hem voorkwam als stro, vergeleken met wat hem was getoond. Het is een opvallend moment in het leven van een man die juist bekend werd door zijn heldere, systematische denken.
Thomas van Aquino behoort tot de invloedrijkste denkers van de middeleeuwen. Hij werd waarschijnlijk geboren op 28 januari 1225 in of bij Roccasecca, in het Koninkrijk Sicilië, en stierf op 7 maart 1274 in de abdij van Fossanova, onderweg naar het Tweede Concilie van Lyon. Als dominicaan, theoloog en filosoof probeerde hij geloof en rede niet tegenover elkaar te zetten, maar met elkaar in gesprek te brengen. Vooral zijn verwerking van Aristoteles binnen de christelijke theologie heeft zijn naam blijvend gemaakt.
Jeugd van Thomas van Aquino
Thomas van Aquino kwam uit een adellijke familie met banden aan het hof en in de kerk. Zijn ouders hadden voor hem vermoedelijk een voorname kerkelijke loopbaan voor ogen. Als jongen werd hij toevertrouwd aan de benedictijner abdij van Monte Cassino, waar hij zijn eerste opleiding kreeg. Dat betekende niet automatisch dat hij monnik zou worden, maar het lag wel in de lijn der verwachting dat hij een positie zou innemen die bij de familie-eer paste.
Later studeerde hij in Napels, waar hij in aanraking kwam met nieuwe intellectuele stromingen en met de orde van de Dominicanen. In 1244 trad hij tot die orde toe. Dat was een keuze met gevolgen. De Dominicanen waren een bedelorde, gericht op studie en prediking, en dat paste minder goed bij de ambities van zijn familie dan een hoge positie binnen een gevestigde abdij.
De weerstand thuis was groot. Middeleeuwse bronnen vertellen dat zijn broers hem onderschepten en een tijd vasthielden om hem van zijn besluit af te brengen. Over de details van die gevangenschap doen later ook legendarische verhalen de ronde, dus enige voorzichtigheid is nodig. Dat er een ernstig conflict was over zijn intrede bij de Dominicanen, staat echter buiten twijfel.
Opleiding in Keulen en Parijs
Na zijn vrijlating vervolgde Thomas zijn opleiding binnen de orde. Daarbij werd Albertus Magnus, een van de grootste geleerden van de dertiende eeuw, zijn leermeester. Thomas studeerde onder meer in Keulen en in Parijs, twee steden die toen tot de belangrijkste centra van geleerdheid in Europa behoorden.
Aan Thomas kleeft de bijnaam “de stomme os”. Volgens een bekende overlevering noemden medestudenten hem zo vanwege zijn zwijgzame aard en forse gestalte, waarna Albertus zou hebben gezegd dat het geloei van die os ooit de hele wereld zou vullen. Of die woorden precies zo zijn uitgesproken, is niet met zekerheid vast te stellen, maar het verhaal past goed bij de indruk die tijdgenoten van hem hadden: geen man van uiterlijk vertoon, wel iemand met een uitzonderlijk denkkracht.
In Parijs begon zijn academische loopbaan echt vorm te krijgen. Rond 1252 trad hij daar op als docent in de theologie. In 1256 werd hij magister in de theologie aan de Universiteit van Parijs, in dezelfde periode als Bonaventura. Dat was een positie van groot aanzien. De universiteit was een brandpunt van debat over geloof, filosofie en de pas herontdekte werken van Aristoteles.
Thomas van Aquino en de scholastiek
Wie Thomas van Aquino wil begrijpen, komt al snel uit bij de scholastiek. Dat woord verwijst naar de middeleeuwse manier van denken en onderwijzen waarin vragen scherp werden geformuleerd, bezwaren serieus werden genomen en antwoorden stap voor stap werden opgebouwd. Thomas werkte binnen die traditie, maar gaf er een eigen vorm aan.
Zijn naam is vooral verbonden met de poging om de filosofie van Aristoteles te verenigen met de christelijke leer. Dat was in zijn tijd niet vanzelfsprekend. Sommige tijdgenoten vreesden dat de aristotelische filosofie, vaak via Arabische commentatoren overgeleverd, op gespannen voet stond met het geloof. Thomas koos een andere weg. Hij meende dat waarheid niet met waarheid in strijd kan zijn: wat de rede werkelijk ontdekt, kan het geloof uiteindelijk niet tegenspreken.
Daarmee wilde hij de openbaring niet vervangen door filosofie. Integendeel, hij maakte juist onderscheid tussen wat de mens met zijn verstand kan kennen en wat alleen door goddelijke openbaring bekend wordt. Dat evenwicht is kenmerkend voor zijn werk. Daarom geldt Thomas van Aquino nog altijd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de scholastiek.
Belangrijkste werken van Thomas van Aquino
Het bekendste werk van Thomas van Aquino is zonder twijfel de Summa theologiae, geschreven vanaf 1265 of 1266 tot 1273. Het boek bleef onvoltooid, maar groeide toch uit tot zijn beroemdste nalatenschap. De opzet is indrukwekkend: in een vaste vorm behandelt Thomas vragen over God, de schepping, de mens, de deugden, Christus en de sacramenten. Juist de heldere ordening maakte het werk eeuwenlang bruikbaar in onderwijs en theologie.
Een ander belangrijk werk is de Summa contra gentiles, waarschijnlijk geschreven tussen ongeveer 1259 en 1265. Dit boek is anders van toon en doel. Het is minder een handboek voor studenten dan een systematische uiteenzetting van geloofswaarheden, deels met het oog op gesprek en verdediging tegenover niet-christelijke denkers.
Ook De ente et essentia, vaak gedateerd rond 1252-1256, is van groot belang. Daarin denkt Thomas na over zijn en wezen, begrippen die een sleutelrol spelen in zijn metafysica. Aan hem wordt daarnaast het traktaat De regimine principum toegeschreven, maar over dat werk bestaat discussie. Waarschijnlijk schreef Thomas slechts het eerste boek, waarna een leerling of latere auteur het vervolg verzorgde. Juist bij zulke teksten is voorzichtigheid nodig: niet alles wat later onder zijn naam circuleerde, kan zonder meer volledig aan hem worden toegeschreven.
Naast deze werken schreef hij commentaren op Aristoteles, Bijbelcommentaren, disputaties en liturgische teksten. Zijn oeuvre is dus breder dan alleen de Summa theologiae.
Tussen kloosters, universiteiten en pauselijke hoven
Het leven van Thomas van Aquino speelde zich af op verschillende plaatsen: Roccasecca, Monte Cassino, Napels, Parijs, Keulen, Orvieto, Rome, Viterbo en uiteindelijk Fossanova. Dat zegt iets over zijn positie. Hij was niet alleen een geleerde in een studeerkamer, maar ook een man die bewoog tussen universiteiten, kloosters en de omgeving van de pauselijke curie.
In Italië werkte hij enige tijd in dienst van de pauselijke hofkring en gaf hij onderwijs binnen zijn orde. In 1265 kreeg hij de opdracht in Rome een studium voor de Dominicanen op te zetten. Later keerde hij nogmaals naar Parijs terug, waar de discussies over Aristoteles en de aard van de theologie intussen verder waren opgelaaid.
Vanaf 1272 doceerde hij in Napels. Daar werkte hij in de laatste fase van zijn leven verder aan de Summa theologiae. Het beeld dat daaruit oprijst, is dat van een man die tot het einde toe actief bleef in onderwijs en studie.
Het visioen van 1273 en zijn laatste reis
Op 6 december 1273 vond de gebeurtenis plaats die zijn laatste levensmaanden tekende. Tijdens of na de mis had Thomas een religieuze ervaring die hem diep trof. De precieze aard ervan kennen we alleen uit latere getuigenissen, vooral via zijn omgeving. Zeker is wel dat hij daarna vrijwel ophield met schrijven. Voor historici is dat moment goed gedocumenteerd, al blijft de innerlijke betekenis ervan uiteindelijk niet volledig te achterhalen.
Enkele maanden later vertrok hij op weg naar het Tweede Concilie van Lyon, dat in 1274 bijeen zou komen. Onderweg werd hij ziek. Hij bereikte de cisterciënzer abdij van Fossanova, waar hij op 7 maart 1274 overleed, vermoedelijk 49 jaar oud. Zijn dood kwam dus niet in een kloosterlijke afzondering na een lang pensioen, maar tijdens een reis die opnieuw laat zien hoezeer hij betrokken bleef bij de grote kerkelijke vragen van zijn tijd.
Heiligverklaring en invloed na zijn dood
Na zijn dood groeide het gezag van Thomas van Aquino gestaag. In 1323 werd hij heilig verklaard door paus Johannes XXII. In 1567 riep paus Pius V hem uit tot kerkleraar. Daarmee kreeg hij een vaste plaats in de Rooms-Katholieke Kerk, niet alleen als heilige, maar ook als gezaghebbend leraar.
Zijn denken bleef intussen onderwerp van discussie. Niet alles werd meteen overal zonder voorbehoud aanvaard; sommige stellingen van zijn leerlingen en verwante denkers riepen weerstand op, en in 1277 werden in Parijs bepaalde filosofische proposities veroordeeld die deels in het bredere debat rond aristotelisme en scholastiek thuishoorden. Toch bleef zijn invloed groeien.
In de negentiende eeuw kreeg het thomisme een nieuwe impuls. Vooral de encycliek Aeterni Patris van paus Leo XIII uit 1879 stimuleerde een herleving van de filosofie van Thomas van Aquino in katholiek onderwijs en denken. Het is nauwkeuriger om te zeggen dat zijn leer toen krachtig werd aanbevolen en een bevoorrechte plaats kreeg, dan om te stellen dat zij eenvoudigweg de officiële filosofie van de kerk werd. De werkelijkheid was iets ingewikkelder dan zo’n formule doet vermoeden.
De persoon achter het werk
Over een privéleven in moderne zin valt bij Thomas weinig te zeggen. Als dominicaan leefde hij ongehuwd binnen zijn orde. Wat uit de bronnen wel naar voren komt, is een man met een rustige, geconcentreerde aard, een opvallend postuur en een grote werkkracht. Zijn tijdgenoten herinnerden zich niet iemand die indruk maakte door theatrale optredens, maar door ernst, helderheid en volgehouden studie.
Juist dat maakt zijn levensverhaal bijzonder. Thomas van Aquino was geen veldheer, geen vorst en geen hervormer die met één daad de loop van de geschiedenis veranderde. Zijn invloed lag in iets minder zichtbaars, maar niet minder ingrijpends: de manier waarop hij vragen stelde, onderscheidingen aanbracht en een taal vond om over geloof, rede en werkelijkheid te spreken.
FAQ
Wanneer werd Thomas van Aquino geboren?
Thomas van Aquino werd waarschijnlijk geboren op 28 januari 1225, in of bij Roccasecca in het Koninkrijk Sicilië.
Waar staat Thomas van Aquino om bekend?
Hij is vooral bekend als theoloog en filosoof die het denken van Aristoteles verbond met de christelijke theologie, vooral in de Summa theologiae.
Wat is de bekendste tekst van Thomas van Aquino?
Dat is de Summa theologiae, waaraan hij werkte van circa 1265/1266 tot 1273. Het werk bleef onvoltooid.
Waarom verzette zijn familie zich tegen zijn keuze?
Zijn familie zag liever een voorname kerkelijke loopbaan voor hem, waarschijnlijk in benedictijnse kring. Zijn toetreding tot de Dominicanen in 1244 ging daartegenin.
Hoe stierf Thomas van Aquino?
Hij overleed op 7 maart 1274 in Fossanova, terwijl hij onderweg was naar het Tweede Concilie van Lyon.
