In november 63 v.Chr. verscheen Catilina in de Romeinse Senaat, terwijl consul Marcus Tullius Cicero hem beschuldigde van een samenzwering tegen de staat. De redevoering die daarop volgde, werd beroemd. Maar de beslissing om later vijf medestanders van Catilina zonder proces te laten doden, bleef de consul achtervolgen.
Dat spanningsveld tekent zijn leven: de advocaat die de rechtsorde verdedigde, overschreed volgens zijn tegenstanders zelf de wet. Zijn welsprekendheid bracht hem tot het hoogste ambt van de Republiek, maar bood uiteindelijk geen bescherming tegen politieke vijanden.
Een buitenstaander uit Arpinum
Marcus Tullius Cicero werd op 3 januari 106 v.Chr. geboren in Arpinum, het huidige Arpino, ten zuidoosten van Rome. Zijn familie behoorde tot de welgestelde ridderstand, maar had geen consuls voortgebracht. In de Romeinse politiek, waar familienamen en voorouders zwaar wogen, was dat een achterstand.
Zijn vader zorgde voor een grondige opleiding in Rome. De jonge student verdiepte zich in recht, retorica en Griekse filosofie. Hij luisterde naar vooraanstaande redenaars en leerde hoe een betoog overtuigend en meeslepend kon worden opgebouwd.
Tijdens de Bondgenotenoorlog diende hij in 89 v.Chr. onder Pompeius Strabo. Een militaire loopbaan trok hem echter minder dan de rechtszaal. Daar kon iemand zonder beroemde voorouders toch naam maken.
Reputatie in de rechtszaal
De oudste bewaard gebleven redevoering uit zijn juridische praktijk, Pro Quinctio, dateert uit 81 v.Chr. Meer bekendheid kreeg hij rond 80 v.Chr. met de verdediging van Sextus Roscius, die werd beschuldigd van vadermoord. De zaak was gevoelig doordat de belangen van een invloedrijke vrijgelatene van dictator Sulla meespeelden. Roscius werd vrijgesproken.
Van 79 tot 77 v.Chr. reisde de advocaat door Griekenland en Klein-Azië. Op Rhodos volgde hij onderwijs bij de redenaar Apollonius Molon. Hij werkte aan zijn stemgebruik en stijl, en verdiepte zijn filosofische kennis.
In 75 v.Chr. diende hij als quaestor in West-Sicilië. Het ambt opende de weg naar de Senaat. Vijf jaar later vroegen Sicilianen hem op te treden tegen hun voormalige gouverneur Verres, die zij van grootschalige afpersing beschuldigden.
De aanklacht was zo sterk dat Verres al na de eerste procesfase in ballingschap vertrok. De uitvoerige redevoeringen die zijn aanklager voor het vervolg had voorbereid, werden daarna gepubliceerd. Ze vestigden zijn reputatie als een van Romes belangrijkste pleitbezorgers.
Na het aedielschap in 69 en het praetorschap in 66 v.Chr. volgde in 63 het consulaat. Als novus homo, een man zonder consulaire voorouders, had hij de hoogste trede van de gebruikelijke ambtelijke loopbaan bereikt.
Catilina en de grenzen van de wet
De Republiek kampte met schulden, sociale spanningen en rivaliteit tussen ambitieuze politici. Catilina had vergeefs naar het consulaat gedongen en verzamelde vervolgens medestanders voor een gewapende machtsgreep.
Hoe omvangrijk zijn plannen precies waren, blijft onderwerp van discussie. Veel informatie komt van zijn tegenstanders, onder wie Cicero zelf en de geschiedschrijver Sallustius. Dat maakt hun beeld gekleurd, maar betekent niet dat de samenzwering verzonnen was.
Na de eerste aanklachten verliet Catilina Rome en sloot hij zich aan bij een opstandig leger in Etrurië. In de hoofdstad werden vijf betrokkenen gearresteerd. De Senaat debatteerde over hun lot. Caesar pleitte tegen executie; Cato steunde de doodstraf.
De consul liet de vijf op 5 december 63 v.Chr. wurgen, zonder regulier proces. Aanhangers prezen hem als redder van de staat. Tegenstanders wezen erop dat Romeinse burgers recht hadden op wettelijke bescherming tegen zo’n terechtstelling. De noodmaatregelen waarop hij zich beriep, namen die bezwaren niet weg.
In 58 v.Chr. zette volkstribuun Clodius Pulcher wetgeving door tegen degenen die burgers zonder proces hadden laten doden. De voormalige consul verliet Italië en werd vervolgens formeel verbannen. Zijn huis in Rome werd verwoest. Met politieke steun kon hij in 57 terugkeren.
Tussen Pompeius en Caesar
Cicero verdedigde een republikeinse orde waarin de Senaat een leidende rol speelde en welgestelde burgers samen voor stabiliteit zorgden. Dat bracht hem vaak dicht bij de optimates, maar die vormden geen politieke partij in moderne zin. Bovendien bleef hij als nieuwkomer afhankelijk van persoonlijke bondgenootschappen.
De samenwerking tussen Caesar, Pompeius en Crassus beperkte zijn speelruimte. Hun onderlinge afspraken wogen vaak zwaarder dan het formele debat in de Senaat.
Van 51 tot 50 v.Chr. bestuurde hij de provincie Cilicië. Kort na zijn terugkeer brak de burgeroorlog uit. Hij aarzelde, probeerde een vergelijk te bevorderen en koos uiteindelijk de kant van Pompeius, zonder veel vertrouwen in diens oorlogvoering.
Na Pompeius’ nederlaag bij Pharsalus in 48 v.Chr. trok hij zich uit de strijd terug. Caesar stond hem toe naar Italië terug te keren. Politiek stond hij grotendeels buitenspel; schrijven werd steeds belangrijker.
Bij de moord op Caesar op 15 maart 44 v.Chr. was hij geen samenzweerder. Hij verwelkomde de dood van de dictator, maar zag al snel dat daarmee de oude bestuursorde niet vanzelf terugkeerde.
Verdriet achter de openbare loopbaan
Rond 79 v.Chr. trouwde hij met Terentia. Ze kregen een dochter, Tullia, en een zoon, Marcus. Terentia behartigde tijdens zijn afwezigheid familiebelangen en speelde een belangrijke rol in zijn huishouden en financiën.
Na ruim dertig jaar eindigde het huwelijk, waarschijnlijk in 46 v.Chr. Kort daarop trouwde hij met de veel jongere Publilia. Ook dat huwelijk hield niet lang stand; doorgaans wordt de scheiding in 45 v.Chr. geplaatst.
In februari van dat jaar overleed Tullia, kort na een bevalling. Het verlies trof haar vader diep. In zijn brieven aan vriend en vertrouweling Atticus zocht hij naar woorden voor zijn verdriet. Hij schreef een troostgeschrift voor zichzelf en overwoog een heiligdom ter nagedachtenis aan zijn dochter.
Een andere vertrouweling was Tiro, aanvankelijk zijn slaaf en vanaf 53 v.Chr. zijn vrijgelatene. Als secretaris hielp hij bij correspondentie en teksten. De traditie verbindt zijn naam met de Tironische noten, een systeem van kortschrift waarvan de precieze ontstaansgeschiedenis onzeker is.
Filosofie in het Latijn
Een aanzienlijk deel van zijn filosofische werk ontstond tijdens perioden waarin zijn politieke invloed gering was. Vooral in 45 en 44 v.Chr. schreef hij in hoog tempo.
In dialogen onderzocht hij vragen over rechtvaardigheid, geluk, godsdienst en goed bestuur. Hij voelde zich verwant aan het academisch scepticisme: verschillende standpunten moesten worden afgewogen, zonder te snel absolute zekerheid te claimen. Tegelijk hadden stoïcijnse ideeën over plicht en deugd grote invloed op hem.
De re publica behandelt de staatsinrichting, De legibus de grondslagen van wetgeving en De officiis de verhouding tussen morele plicht en praktisch voordeel. In De oratore verbindt hij welsprekendheid met brede kennis en politiek inzicht.
Hij bracht veel Griekse denkbeelden over in het Latijn en hielp daarvoor een filosofische woordenschat ontwikkelen. Zijn kracht lag niet uitsluitend in oorspronkelijke theorieën, maar ook in de manier waarop hij argumenten ordende en toegankelijk maakte.
De brieven tonen ondertussen een minder beheerste stem dan zijn gepubliceerde werken: soms zelfingenomen, soms geestig, vaak bezorgd. Juist die wisselingen maken de mens achter de redenaar zichtbaar.
De laatste strijd tegen Antonius
Na Caesars dood keerde hij nadrukkelijk terug in de politiek. In de veertien Philippicae van 44 en 43 v.Chr. viel hij Marcus Antonius aan. Niet alle teksten werden daadwerkelijk uitgesproken; de beroemde tweede rede circuleerde als geschrift.
Hij hoopte Antonius met steun van de Senaat en de jonge Octavianus te kunnen uitschakelen. Die inschatting bleek fataal. Octavianus sloot zich in 43 v.Chr. aan bij Antonius en Lepidus. Hun Tweede Triumviraat stelde proscriptielijsten op: vogelvrijverklaringen waarmee politieke tegenstanders konden worden gedood en hun bezit geconfisqueerd.
Ook zijn naam stond erop. Op 7 december 43 v.Chr. werd hij nabij Formiae gedood door soldaten die hem achtervolgden. Hij was 62 jaar. Zijn hoofd en handen werden naar Rome gebracht en op de rostra tentoongesteld.
Zijn geschriften overleefden de politieke orde die hij had willen behouden. Middeleeuwse geleerden, renaissancehumanisten en latere politieke denkers bleven ze lezen. Daarin vonden zij zowel een verdediger van recht en burgerplicht als een politicus wiens eigen beslissingen daarmee soms botsten.
Veelgestelde vragen
Wanneer leefde Cicero?
Hij werd geboren op 3 januari 106 v.Chr. en vermoord op 7 december 43 v.Chr., tijdens de laatste decennia van de Romeinse Republiek.
Waarom is hij beroemd?
Als redenaar, advocaat en schrijver had hij grote invloed op het Latijnse proza. Daarnaast speelde hij als consul en senator een belangrijke politieke rol.
Waarom werd hij verbannen?
Zijn verbanning in 58 v.Chr. hield verband met de executie van vijf Catilinarische samenzweerders zonder proces tijdens zijn consulaat.
Wat zijn belangrijke werken?
Bekend zijn De oratore, De re publica, De officiis, de redevoeringen tegen Catilina en de Philippicae. Ook zijn brieven zijn belangrijke historische bronnen.
Wie liet hem vermoorden?
Hij werd gedood tijdens de proscripties van het Tweede Triumviraat. Vooral Antonius, tegen wie hij fel had uitgehaald, drong op zijn uitschakeling aan.



