Ovidius

Ovidius

7 min lezen

In 8 n.Chr. moest Ovidius Rome verlaten op bevel van keizer Augustus. De dichter vertelde later dat hij uit wanhoop zijn exemplaar van de Metamorphosen in het vuur had gegooid. Het gedicht was volgens hem nog niet klaar voor publicatie. Gelukkig, voegde hij eraan toe, bezaten anderen al kopieën. Of het verbranden precies zo is gebeurd, valt niet te controleren: het verhaal kennen we uit zijn eigen poëzie.

Het past bij de manier waarop hij over zichzelf schreef: persoonlijk, maar met gevoel voor het effect op zijn lezer. De dichter die naam had gemaakt met geestige liefdesverzen, moest voortaan vanuit Tomis aan de Zwarte Zee om medelijden en terugkeer vragen. Rome zou hij niet meer terugzien.

Van Sulmo naar het literaire leven in Rome

Publius Ovidius Naso werd op 20 maart 43 v.Chr. geboren in Sulmo, het huidige Sulmona in Midden-Italië. Rome verkeerde toen in de nasleep van de moord op Julius Caesar. De burgeroorlogen die zijn jeugd begeleidden, zouden uiteindelijk uitlopen op de alleenheerschappij van Augustus.

Zijn familie behoorde tot de welgestelde ridderstand. Samen met zijn oudere broer kreeg hij in Rome een opleiding in de retorica, een gebruikelijke voorbereiding op een bestuurlijke of juridische loopbaan. Ook reisde hij naar Griekenland, waar hij onder meer Athene bezocht.

Zijn vader zag weinig toekomst in poëzie. Volgens de dichter hield hij hem voor dat zelfs Homerus geen rijkdom had nagelaten. Toch trok het vers sterker dan de rechtszaal. Hij vervulde enkele lagere openbare functies, maar liet een verdere ambtelijke loopbaan varen.

Veel van deze bijzonderheden komen uit zijn eigen werk, vooral uit het autobiografische gedicht Tristia 4.10. Dat maakt zijn levensverhaal ongewoon toegankelijk, al blijft voorzichtigheid nodig: een dichter die terugkijkt op zijn leven, schrijft niet hetzelfde als een onafhankelijke biograaf.

Liefde als onderwerp en literair spel

Al op jonge leeftijd droeg Ovidius gedichten voor. Zijn eerste openbare optredens worden doorgaans rond 25 v.Chr. geplaatst; de precieze publicatiegeschiedenis van zijn vroege werk is minder zeker.

Met de Amores sloot hij aan bij de Romeinse liefdeselegie. Daarin beschreef een dichter zijn verlangen, jaloezie en afhankelijkheid van een geliefde. Bij hem kreeg die traditie een speelse draai. De minnaar kan zichzelf uiterst serieus nemen, terwijl de lezer merkt hoe handig de dichter met de conventies speelt.

De geliefde uit deze gedichten heet Corinna. Of achter die naam één werkelijk bestaande vrouw schuilging, weten we niet. De verzen zijn geen betrouwbaar dagboek van zijn relaties.

In de Heroides koos hij een andere invalshoek. Mythologische vrouwen als Penelope, Dido en Ariadne schrijven daarin aan afwezige of ontrouwe geliefden. Bekende verhalen worden zo verteld vanuit het perspectief van degene die achterblijft. De verzameling bevat daarnaast briefwisselingen tussen geliefden; over de datering en toeschrijving van sommige onderdelen bestaat discussie.

De Ars Amatoria en de moraal van Augustus

Rond de overgang van de eerste eeuw v.Chr. naar de eerste eeuw n.Chr. verscheen de Ars Amatoria, meestal vertaald als De kunst van het liefhebben. In drie boeken geeft de dichter raad over het vinden, verleiden en behouden van een geliefde. De eerste twee richten zich tot mannen, het derde tot vrouwen.

Het is een leerdicht, maar ook een spel met de deftigheid van dat genre. Waar andere dichters landbouw of verheven kennis onderwijzen, bespreekt hij ontmoetingen in het theater, liefdesbrieven en de omgang met een rivaal. In de Remedia Amoris draait hij de lessen vervolgens om: hoe raak je een ongelukkige verliefdheid weer kwijt?

Dat werk ontstond onder een keizer die huwelijk, gezin en seksuele moraal nadrukkelijk tot onderwerp van wetgeving maakte. Toch is het te eenvoudig om de dichter uitsluitend als tegenstander van Augustus te zien. Hij maakte deel uit van dezelfde Romeinse elitecultuur en verwees in zijn werk ook naar de keizerlijke orde.

De spanning was er wel. Hoewel hij verklaarde geen verboden relaties te onderwijzen, kon zijn speelse benadering van verleiding botsen met het officiële morele programma. Later zou juist dit gedicht tegen hem worden gebruikt.

De Metamorphosen: een wereld in beweging

In de jaren vóór zijn verbanning werkte Ovidius aan de Metamorphosen. Het omvangrijke gedicht telt vijftien boeken en verbindt honderden mythologische vertellingen, van het ontstaan van de wereld tot de vergoddelijking van Julius Caesar en de tijd van Augustus.

Gedaanteverwisselingen vormen de rode draad. Daphne verandert in een laurierboom wanneer zij aan Apollo probeert te ontkomen. Arachne wordt een spin na haar confrontatie met Minerva. Narcissus raakt gevangen in zijn verlangen naar zijn eigen spiegelbeeld.

Achter zulke veranderingen gaan herkenbare ervaringen schuil: liefde, verlies, angst, machtsmisbruik en artistieke wedijver. De goden brengen niet vanzelf rechtvaardigheid. Ze kunnen beschermen, maar ook wreed, jaloers of willekeurig handelen.

Het werk laat zich daarom niet tot één boodschap terugbrengen. Sommige lezers benadrukken de samenhang van een wereld waarin alles verandert; anderen wijzen op de onrust en het geweld die telkens terugkeren. Ook de verhouding tot Augustus is onderwerp van discussie: passages kunnen als eerbetoon worden gelezen, maar laten soms ruimte voor een minder geruststellende interpretatie.

Bij zijn vertrek uit Rome bestond het epos al in afschriften. Zijn mededeling dat hij zijn eigen exemplaar verbrandde, betekende dus niet dat de tekst verloren ging.

Kalender, toneel en gezin

Naast het mythologische epos schreef hij de Fasti, een gedicht over Romeinse feestdagen, rituelen en hun oorsprong. Daarin wisselen verhalen over goden en het vroege Rome elkaar af met vragen over gebruiken die zijn tijdgenoten kenden.

Van dit werk zijn zes boeken overgeleverd, voor januari tot en met juni. Een behandeling van het hele jaar lag voor de hand, maar hoe ver het oorspronkelijke plan was uitgewerkt, is onzeker. In ballingschap bleef de dichter eraan werken.

Ook schreef hij een tragedie, Medea, die in de oudheid waardering kreeg. Daarvan resten slechts enkele fragmenten.

Over zijn gezinsleven weten we minder. Hij trouwde drie keer en had een dochter. Zijn derde vrouw bleef na zijn verbanning in Rome. In zijn brieven verschijnt zij als een belangrijke steun: iemand die zijn belangen kon behartigen en mogelijk invloedrijke personen kon benaderen.

Waarom werd Ovidius verbannen?

Augustus stuurde hem in 8 n.Chr. naar Tomis, het huidige Constanța in Roemenië. Juridisch ging het om relegatio: hij moest weg, maar behield zijn bezit en Romeinse burgerrechten.

Zelf noemde hij twee oorzaken: carmen et error, ‘een gedicht en een misstap’. Met het gedicht bedoelde hij de Ars Amatoria, waartegen hij zich uitvoerig verdedigde. De aard van de misstap hield hij echter verborgen.

Daardoor blijft de precieze aanleiding onbekend. Er is onder meer gedacht aan betrokkenheid bij een schandaal rond de keizerlijke familie, maar overtuigend bewijs ontbreekt. Bovendien circuleerde het liefdesleerdicht al jaren voordat de straf volgde. Alleen verwijzen naar de seksuele inhoud verklaart de timing dus niet.

De dichter benadrukte dat hij een fout had gemaakt, geen misdaad had begaan. Dat is belangrijke informatie, maar ook onderdeel van zijn verdediging tegenover de man van wie zijn terugkeer afhing.

Schrijven aan de Zwarte Zee

Tomis was een havenstad met een Griekse geschiedenis, aan de rand van de Romeinse invloedssfeer. In de Tristia en de Epistulae ex Ponto beschreef de balling kou, dreiging en het gemis van de taal en omgangsvormen van Rome.

Zijn voorstelling is niet neutraal. Archeologische en historische gegevens laten ook een stad zien met handel en stedelijke cultuur. Hij schreef bovendien om zijn lot te laten verzachten. Dat maakt zijn klachten niet waardeloos, maar wel gekleurd door zijn doel.

Vanuit Tomis richtte hij zich tot zijn vrouw, vrienden en invloedrijke bekenden. Hij vroeg om hulp, verdedigde zijn reputatie en probeerde aanwezig te blijven in de stad waar zijn lezers woonden. Ook na de dood van Augustus in 14 n.Chr. kwam er geen toestemming om terug te keren.

Ovidius stierf vermoedelijk in 17 of 18 n.Chr. in Tomis. De exacte datum en de plaats van zijn graf zijn onbekend.

Zijn gedichten bleven circuleren. Vooral de Metamorphosen werden een belangrijke bron voor Europese schrijvers en kunstenaars, van middeleeuwse vertellers tot Shakespeare en schilders als Titiaan. De verhalen kregen telkens een nieuwe vorm, vaak ver buiten de wereld waarvoor ze oorspronkelijk waren geschreven.

Veelgestelde vragen

Wanneer leefde Ovidius?

Hij werd geboren op 20 maart 43 v.Chr. in Sulmo en stierf vermoedelijk in 17 of 18 n.Chr. in Tomis, aan de Zwarte Zee.

Wat zijn zijn bekendste werken?

Vooral de Metamorphosen, de Ars Amatoria en de Amores. Uit zijn ballingschap stammen de Tristia en de Epistulae ex Ponto.

Waarom verbande Augustus hem?

Volgens de dichter vanwege ‘een gedicht en een misstap’. Het gedicht was de Ars Amatoria; wat de misstap precies inhield, is onbekend.

Heeft hij de Metamorphosen werkelijk verbrand?

Hij schreef dat hij zijn eigen exemplaar had verbrand. Onafhankelijk bewijs ontbreekt. Andere afschriften bestonden toen al, waardoor het werk bewaard bleef.

Keerde hij ooit terug naar Rome?

Nee. Ondanks herhaalde verzoeken kreeg hij geen toestemming om terug te keren. Voor zover bekend bleef hij tot zijn dood in Tomis.