Pythagoras van Samos leefde vermoedelijk van circa 570 tot 500 of 490 v.Chr. Hij was een Griekse denker die later bekend werd als filosoof, wiskundige en stichter van een religieuze gemeenschap. Pythagoras kreeg vooral naam door de school die hij in Croton oprichtte, door de stelling die zijn naam draagt en door zijn leer over getallen, harmonie en zielsverhuizing. Veel over hem is pas later opgeschreven. Daarom lopen feiten, overlevering en legende vaak door elkaar.
Jeugd van Pythagoras
Pythagoras werd rond 570 v.Chr. geboren op Samos, een eiland in de Egeïsche Zee. Antieke bronnen noemen Mnesarchus als zijn vader en Pythais als zijn moeder. Mnesarchus gold volgens de overlevering als koopman of ambachtsman. Dat kan verklaren waarom Pythagoras al jong in aanraking kwam met andere steden en gebruiken, al blijft dat onzeker.
Over de opleiding van Pythagoras weten historici weinig met zekerheid. Latere schrijvers verbinden hem aan leraren als Thales en Anaximander, maar hard bewijs ontbreekt. Ook de bekende bewering dat Pythagoras de eerste was die zichzelf filosoof noemde, is niet zeker. Antieke auteurs vermelden het, maar moderne historici behandelen die claim voorzichtig.
Reizen en vorming van Pythagoras
Volgens de traditie reisde Pythagoras in de zesde eeuw v.Chr. naar Egypte en mogelijk ook naar Babylonië. Vaak wordt een vertrek rond 535 v.Chr. genoemd, in de tijd van de Perzische verovering van Egypte door Cambyses II in 525 v.Chr. Sommige antieke bronnen stellen dat Pythagoras als gevangene in Babylonië terechtkwam en daar kennismaakte met oosterse wetenschap en religie. Andere historici vinden dat te onzeker om als vaststaand feit te presenteren.
Wel is aannemelijk dat Pythagoras in aanraking kwam met uiteenlopende religieuze en wiskundige tradities. In zijn latere leer kregen getallen een centrale plaats. Ook de gedachte dat de ziel na de dood opnieuw geboren kan worden, speelde een grote rol. Die opvatting was in de Griekse wereld niet uniek, maar Pythagoras gaf haar wel een opvallende plaats in zijn gemeenschap.
Pythagoras in Croton
Rond 530 v.Chr. verliet Pythagoras Samos. Antieke schrijvers verbinden dat vertrek soms aan het bewind van Polycrates, de tiran van het eiland. Daarna vestigde Pythagoras zich in Croton, een Griekse stad in Zuid-Italië. Daar stichtte hij een besloten kring van leerlingen, vaak de Pythagoreïsche broederschap genoemd.
Die gemeenschap hield zich niet alleen bezig met rekenen en meetkunde. Pythagoras verbond kennis aan een manier van leven. Leden volgden strenge regels, leefden sober en kenden rituelen en voorschriften. De berichten over vegetarisme en het verbod op bonen komen uit latere bronnen. Ze worden vaak genoemd, maar het is niet altijd duidelijk hoe oud die regels precies zijn en of ze voor alle volgelingen golden.
Leer en ideeën van Pythagoras
Pythagoras werd in de oudheid vooral verbonden met de gedachte dat getallen de orde van de kosmos zichtbaar maken. Muzikale verhoudingen speelden daarin een belangrijke rol. De ontdekking dat toonhoogten samenhangen met eenvoudige getalsverhoudingen paste goed in het pythagoreïsche denken. Daaruit groeide later ook het idee van kosmische harmonie, dat vaak wordt samengevat als de harmonie der sferen.
Aan Pythagoras wordt ook de leer van zielsverhuizing toegeschreven. Volgens die opvatting kan de ziel na de dood in een ander lichaam terugkeren. Dat gaf aan zijn school een religieus karakter. Toch is het lastig om scherp te scheiden wat Pythagoras zelf leerde en wat latere pythagoreeërs toevoegden. Pythagoras liet geen eigen geschriften na. Alles wat we over hem weten, komt uit latere auteurs en uit de traditie van zijn volgelingen.
De stelling van Pythagoras en de historische vraag
De stelling van Pythagoras is eeuwenlang met zijn naam verbonden: in een rechthoekige driehoek is het kwadraat van de schuine zijde gelijk aan de som van de kwadraten van de rechthoekszijden. Toch is niet zeker dat Pythagoras deze regel zelf als eerste formuleerde of bewees. In Babylonië bestond al eerder kennis van getalsverhoudingen die bij rechthoekige driehoeken horen.
Historici houden daarom meestal een slag om de arm. Pythagoras kan een rol hebben gespeeld in de Griekse uitwerking of in het onderwijs van deze meetkundige kennis. Het is ook mogelijk dat de stelling pas later met zijn naam werd verbonden, omdat zijn school veel gezag had. De naam Pythagoras bleef in elk geval vast aan deze beroemde regel kleven.
Pythagoras, Theano en zijn kring
Over het privéleven van Pythagoras bestaan meer verhalen dan harde feiten. Theano van Croton wordt vaak genoemd als zijn vrouw of naaste leerling. In de antieke traditie geldt zij soms ook als filosofe en wiskundige. Moderne historici wijzen erop dat teksten die aan Theano zijn toegeschreven waarschijnlijk later zijn geschreven. Haar band met Pythagoras is dus aannemelijk, maar niet in alle details zeker.
Ook kinderen worden in de overlevering genoemd, onder wie Damo, Myia, Arignote en Telauges. Pythagoras leefde vermoedelijk in een kring waarin familie, onderwijs en religieuze discipline nauw met elkaar verweven waren. Dat past bij het karakter van de pythagoreïsche gemeenschap, waarin de leer niet los stond van het dagelijks leven.
Laatste jaren en dood van Pythagoras
In Zuid-Italië kreeg de kring van Pythagoras politieke invloed. Dat riep ook weerstand op. Antieke bronnen melden onrust en aanvallen op pythagoreïsche bijeenkomsten. Over de toedracht verschillen de verhalen. Volgens sommige auteurs vluchtte Pythagoras naar Metapontum, waar hij kort daarna stierf. Meestal plaatsen historici zijn dood tussen 500 en 490 v.Chr.
Ook over de doodsoorzaak bestaat geen zekerheid. Er zijn verhalen over een gewelddadig einde, maar andere bronnen noemen een natuurlijke dood. Juist omdat de berichten laat en tegenstrijdig zijn, kiezen historici meestal voor een voorzichtige formulering. Waarschijnlijk stierf Pythagoras in Metapontum, op hoge leeftijd naar de maatstaven van zijn tijd.
Nalatenschap van Pythagoras
Pythagoras bleef beroemd, ook al is zijn eigen stem niet rechtstreeks bewaard. Zijn naam werd verbonden aan meetkunde, muziektheorie, getallenleer en religieuze zuivering. Plato en latere filosofen namen elementen uit de pythagoreïsche traditie over. Daardoor kreeg Pythagoras een vaste plaats in de geschiedenis van de Griekse filosofie.
Tegelijk blijft Pythagoras lastig te grijpen als historische persoon. De man uit Samos en de school die zijn naam droeg, zijn in de bronnen vaak met elkaar vermengd. Juist daarom is voorzichtigheid nodig. Wat wel overeind blijft, is zijn grote invloed op de manier waarop Grieken nadachten over getal, orde en ziel.
Veelgestelde vragen over Pythagoras
Wanneer werd Pythagoras geboren?
Pythagoras werd rond 570 v.Chr. geboren op Samos. Het exacte jaar is onbekend.
Waar leefde Pythagoras?
Pythagoras leefde eerst op Samos en later in Croton en waarschijnlijk Metapontum in Zuid-Italië.
Waarom is Pythagoras beroemd?
Pythagoras is beroemd door de stelling van Pythagoras, zijn school in Croton en zijn ideeën over getallen en zielsverhuizing.
Heeft Pythagoras de stelling van Pythagoras zelf bedacht?
Dat is niet zeker. De regel was in oudere culturen al bekend, maar werd in de Griekse traditie aan Pythagoras verbonden.
Hoe stierf Pythagoras?
Waarschijnlijk stierf Pythagoras in Metapontum tussen 500 en 490 v.Chr. De precieze omstandigheden zijn onbekend.
