Augustus, geboren als Gaius Octavius op 23 september 63 v.Chr. in Rome, was de eerste Romeinse keizer. Na de moord op Julius Caesar groeide hij uit tot de machtigste man van de Romeinse wereld. In 27 v.Chr. kreeg hij de erenaam Augustus. Hij bleef aan de macht tot zijn dood op 19 augustus 14 n.Chr. Zijn regering markeert de overgang van de Romeinse Republiek naar het principaat, de staatsvorm die later het keizerrijk werd genoemd.
Jeugd van Augustus
Augustus kwam uit een vooraanstaande, maar niet oude patricische familie. Zijn vader, Gaius Octavius, bekleedde hoge ambten. Zijn moeder Atia was een nicht van Julius Caesar. Die familieband gaf de jonge Augustus toegang tot invloedrijke kringen in Rome.
Over zijn jeugd is minder bekend dan over zijn latere leven. Wel staat vast dat Julius Caesar hem in zijn testament adopteerde. Dat testament werd geopend na Caesars moord in 44 v.Chr. Juridisch werd hij toen Gaius Julius Caesar. Moderne historici gebruiken vaak de naam Octavianus voor deze fase, om hem van Julius Caesar te onderscheiden, maar tijdgenoten deden dat niet altijd. De adoptie gaf Augustus niet vanzelf de macht. Hij moest die positie in een burgeroorlog veroveren.
Augustus in een tijd van burgeroorlog
Toen Julius Caesar op 15 maart 44 v.Chr. werd vermoord, verbleef Augustus in Apollonia, aan de Adriatische kust. Hij keerde snel terug naar Italië om zijn erfenis op te eisen. Dat was een riskante stap. Marcus Antonius, een ervaren politicus en legerleider, zag zichzelf als Caesars natuurlijke opvolger.
In 43 v.Chr. sloten Augustus, Marcus Antonius en Marcus Aemilius Lepidus een bondgenootschap: het Tweede Triumviraat. Dit was geen losse afspraak, maar een wettelijk vastgelegde machtsdeling. De drie mannen rekenden hard af met tegenstanders. De proscripties kostten veel Romeinen het leven, onder wie de redenaar Cicero. Augustus bouwde zijn macht dus niet alleen op met politieke handigheid, maar ook met geweld. Dat blijft een vast onderdeel van zijn historische beoordeling.
De opkomst van Augustus
De samenwerking binnen het triumviraat hield niet stand. Lepidus verloor zijn invloed. Daarna bleef de strijd tussen Augustus en Antonius over. Antonius verbond zich politiek en persoonlijk met Cleopatra VII van Egypte. In Rome gebruikte Augustus dat tegen hem. Hij stelde Antonius voor als een man die Romeinse belangen ondergeschikt maakte aan een buitenlandse vorstin.
De beslissende overwinning kwam in 31 v.Chr. bij de zeeslag bij Actium. Een jaar later pleegden Antonius en Cleopatra zelfmoord. Egypte kwam onder Romeins gezag. Daarmee had Augustus geen grote rivaal meer over. In 27 v.Chr. gaf de senaat hem de naam Augustus. Dat moment geldt vaak als het begin van zijn alleenheerschappij, al presenteerde Augustus zijn positie liever als herstel van de republiek. Daarover verschillen historici in toon, maar niet in hoofdzaak: de oude republikeinse vrijheid was toen sterk ingeperkt.
Augustus als heerser van Rome
Augustus bouwde geen openlijke monarchie naar oosters voorbeeld. Hij hield republikeinse ambten en instellingen in stand, maar zorgde dat de werkelijke macht bij hem lag. Hij noemde zichzelf princeps, de eerste burger. Zo gaf hij zijn bewind een aanvaardbare vorm voor de Romeinse elite.
Augustus hervormde het bestuur van het rijk en bracht meer orde in de belastinginning. Hij maakte het leger tot een vaste en beter georganiseerde macht, met langdurige diensttijd en een schatkist voor veteranen. Ook in Rome zelf greep hij in. Hij liet een brandweer en nachtwacht opzetten en verdeelde de stad bestuurlijk in regio’s. Zijn bouwprogramma veranderde het aanzien van Rome. Hij liet onder meer het Forum van Augustus bouwen en herstelde veel heiligdommen. In zijn eigen verslag, de Res Gestae Divi Augusti, beweerde Augustus dat hij 82 tempels in Rome had hersteld in 28 v.Chr.
Familie en privéleven van Augustus
Het privéleven van Augustus stond steeds in verband met politiek. Zijn eerste verloving of huwelijk met Clodia had weinig betekenis en werd snel beëindigd. Daarna trouwde hij met Scribonia. Op de dag dat hun dochter Julia werd geboren, in 39 v.Chr., verstootte hij haar. Kort daarna trouwde hij met Livia Drusilla, die zijn vrouw bleef tot zijn dood.
Augustus had geen zoon. Dat maakte de opvolging lastig. Hij probeerde eerst erfgenamen binnen zijn eigen familie naar voren te schuiven, onder wie Gaius en Lucius Caesar, maar zij stierven jong. Uiteindelijk koos Augustus voor Tiberius, de zoon van Livia uit een eerder huwelijk. Zijn familiepolitiek kreeg ook een harde kant. Zijn dochter Julia werd wegens overspel en ongehoorzaamheid verbannen. Dat laat zien dat Augustus zijn morele wetgeving ook in zijn eigen huis toepaste, of in elk geval wilde tonen dat hij dat deed.
De Pax Romana onder Augustus
De regering van Augustus wordt vaak verbonden met de Pax Romana, een lange periode van betrekkelijke rust binnen het rijk. Voor veel provincies betekende dat meer stabiliteit, betere wegen en een voorspelbaarder bestuur. Toch was die vrede niet overal en niet voortdurend voelbaar. Aan de grenzen voerde Rome nog oorlog. In Spanje, de Alpen en op de Balkan werd hard gevochten.
Ook in Germanië liep de expansie vast. In 9 n.Chr. vernietigden Germaanse strijders onder Arminius drie Romeinse legioenen in het Teutoburgerwoud. Dat was een zware slag voor Augustus. Volgens latere overlevering riep hij uit: “Quinctilius Varus, geef mij mijn legioenen terug.” Het voorval laat zien dat zijn bewind niet alleen uit orde en succes bestond. De rust van de Augusteïsche tijd berustte op militaire macht en kende duidelijke grenzen.
Dood van Augustus en zijn nalatenschap
Augustus stierf op 19 augustus 14 n.Chr. in Nola, niet in Rome. Hij was 75 jaar oud. Kort voor zijn dood had hij de opvolging van Tiberius geregeld. Na zijn overlijden verklaarde de senaat hem tot goddelijke figuur, zoals vaker gebeurde bij vergoddelijkte heersers uit zijn huis.
De betekenis van Augustus is groot. Hij legde de basis voor een bestuursvorm die eeuwen standhield. Hij gaf Rome een stabieler centrum van macht na een lange reeks burgeroorlogen. Tegelijk betekende zijn bewind het einde van de oude republiek als systeem van gedeelde macht. Daarom zien sommige historici Augustus als redder van de staat, terwijl anderen hem eerder beschouwen als de man die de republikeinse vrijheid definitief afbrak. Beide visies horen bij zijn nalatenschap. Zeker is dat Augustus een keerpunt vormt in de geschiedenis van Rome.
Veelgestelde vragen over Augustus
Wanneer werd Augustus geboren?
Augustus werd op 23 september 63 v.Chr. geboren in Rome.
Wanneer stierf Augustus?
Augustus stierf op 19 augustus 14 n.Chr. in Nola, op 75-jarige leeftijd.
Was Augustus echt de eerste Romeinse keizer?
In moderne zin wel. Augustus zelf vermeed dat woord en presenteerde zich als princeps, maar hij was de eerste alleenheerser van het principaat.
Hoe kwam Augustus aan de macht?
Augustus kwam aan de macht na de adoptie door Julius Caesar, het Tweede Triumviraat en zijn overwinning op Marcus Antonius en Cleopatra bij Actium in 31 v.Chr.
Waarom is Augustus belangrijk?
Augustus maakte een einde aan de burgeroorlogen, hervormde bestuur en leger en legde de basis voor het Romeinse keizerrijk.
