Justinianus I

Justinianus I

7 min lezen

Op 27 december 537 werd in Constantinopel de nieuwe Hagia Sophia ingewijd. Nog geen zes jaar eerder had op dezelfde plek een kerk gestaan die tijdens een opstand in vlammen was opgegaan. Nu verrees er een gebouw met een koepel die hoog boven de hoofdstad leek te zweven. Voor keizer Justinianus I was het een zichtbaar bewijs dat zijn gezag de bloedige crisis had overleefd.

Zijn ambities gingen veel verder dan de hoofdstad. Hij liet het Romeinse recht opnieuw ordenen, stuurde legers naar Noord-Afrika en Italië en bemoeide zich intensief met geloofskwesties. Maar zijn lange regering, van 527 tot 565, bracht ook verwoestende oorlogen, belastingdruk en pest. De bouwwerken en wetboeken bleven; over de prijs van zijn beleid bestaat nog altijd discussie.

Van de Balkan naar het keizerlijke hof

De latere keizer werd omstreeks 482 geboren in Tauresium, doorgaans gelokaliseerd nabij het huidige Skopje in Noord-Macedonië. Hij heette oorspronkelijk Petrus Sabbatius en kwam uit een Latijnstalige omgeving op de Balkan. Latijn was waarschijnlijk zijn moedertaal, al speelde Grieks een steeds grotere rol in het rijk dat hij later zou besturen.

Zijn opkomst was nauw verbonden met die van zijn oom Justinus. Die had binnen het leger carrière gemaakt en werd in 518 keizer. Zijn neef kreeg in Constantinopel een opleiding die hem voorbereidde op een bestaan aan het hof. Hij nam de naam Justinianus aan en groeide uit tot een belangrijke medewerker van zijn oom.

In 521 bekleedde hij het consulaat, inmiddels vooral een prestigieuze waardigheid. Op 1 april 527 benoemde Justinus hem tot medekeizer; de kroning volgde op 4 april. Toen zijn oom op 1 augustus overleed, bleef hij als enige keizer over.

Het rijk dat hij erfde, noemde zichzelf Romeins. De term ‘Byzantijns’ is een latere benaming. Vanuit Constantinopel bestuurden de keizers nog altijd uitgestrekte gebieden rond het oostelijke Middellandse Zeegebied, ook al was het West-Romeinse keizerschap in 476 verdwenen.

Theodora naast de troon

Omstreeks 525 trouwde Justinianus met Theodora. Zij had als actrice gewerkt, een beroep dat in de toenmalige samenleving weinig aanzien genoot en met prostitutie werd geassocieerd. Veel schandelijke verhalen over haar jeugd komen van de geschiedschrijver Procopius, een uitgesproken vijandige bron die voorzichtig moet worden gebruikt.

Als keizerin was Theodora geen zwijgende aanwezigheid naast haar echtgenoot. Zij onderhield eigen contacten en beschermde geestelijken die afweken van de door de keizer gesteunde geloofsleer. Hoe ver haar invloed precies reikte, valt niet altijd vast te stellen, maar tijdgenoten beschouwden haar duidelijk als een machtsfactor.

Hun huwelijk bleef kinderloos. Tot haar dood in 548 was zij een van zijn belangrijkste bondgenoten.

Het Nika-oproer: de hoofdstad in brand

In januari 532 dreigde de regering al ten onder te gaan. Spanningen rond wagenrenfacties, onvrede over hoge belastingen en afkeer van keizerlijke bestuurders kwamen samen in het Nika-oproer. De naam verwijst naar de kreet ‘Nika’: ‘Overwin!’

Wat begon rond de renbaan, groeide uit tot een opstand tegen het bewind. Gebouwen brandden af en tegenstanders schoven een andere keizer naar voren. Volgens Procopius overwoog het hof te vluchten, totdat Theodora zich daartegen uitsprak. Haar beroemde rede kan literair zijn vormgegeven; het blijft onzeker wat zij precies heeft gezegd.

De generaals Belisarius en Mundus sloegen de opstand neer. In het hippodroom richtten hun troepen een bloedbad aan. Antieke bronnen noemen ongeveer 30.000 doden, maar dat aantal is niet onafhankelijk te controleren.

De keizer behield zijn troon. Kort daarop begon de bouw van een nieuwe Hagia Sophia: herstel van de stad en vertoon van keizerlijke macht gingen hand in hand.

Het Romeinse recht opnieuw geordend

Terwijl Constantinopel veranderde in een bouwplaats, werkten juristen aan een minder zichtbaar project. Eeuwen aan keizerlijke besluiten en juridische geschriften vormden een moeilijk te overzien geheel, vol herhalingen en tegenstrijdigheden.

Onder leiding van de rechtsgeleerde Tribonianus werden teksten verzameld, geselecteerd en aangepast. In 529 verscheen een eerste wetboek; een herziene versie volgde in 534. Daarnaast kwamen in 533 de Digesten gereed, met fragmenten van klassieke Romeinse juristen, en de Instituten, bedoeld als juridisch leerboek. Latere wetten staan bekend als de Novellen.

Deze werken worden samen aangeduid als het Corpus Iuris Civilis, een verzamelnaam die pas later gangbaar werd. De Codex Justinianus is dus een onderdeel van dat geheel, niet een andere naam voor de volledige verzameling.

Voor het bestuur boden de teksten meer houvast. Hun grootste invloed volgde echter eeuwen later, toen de studie van het Romeinse recht in West-Europa opnieuw tot bloei kwam. Via universiteiten en rechtspraktijk werkten zij door in verschillende Europese rechtstradities.

Veroveringen met een hoge prijs

Het herstel van Romeins gezag in het westen werd een kenmerk van zijn regering. Toch is niet zeker dat vanaf het begin een volledig uitgewerkt plan voor herovering bestond. Dynastieke conflicten en gunstige militaire omstandigheden boden telkens nieuwe kansen.

In 533 stuurde de keizer Belisarius naar het Vandalenrijk in Noord-Afrika. De veldtocht verliep snel: in 534 was het koninkrijk verslagen. Daarmee kwamen rijke landbouwgebieden en belangrijke kuststeden opnieuw onder Romeins bestuur, al bleef gewapend verzet bestaan.

Italië bleek veel moeilijker. De oorlog tegen de Ostrogoten begon in 535 en sleepte zich bijna twintig jaar voort. Rome wisselde herhaaldelijk van bezetter. Uiteindelijk brak generaal Narses de belangrijkste Gotische weerstand in 552 en 553; in 554 werd het bestuur van het heroverde gebied geregeld. Plaatselijke gevechten duurden langer voort.

Ook in Zuid-Spanje verwierf het rijk vanaf de jaren 550 gebieden. Ondertussen vergden oorlogen tegen het Sassanidische Perzië en de verdediging van de Balkan voortdurend geld en manschappen.

De veroveringen waren aanzienlijk, maar vooral Italië raakte zwaar beschadigd. Oorlog, belegeringen en ontwrichting troffen de bevolking. Historici verschillen van mening over de houdbaarheid van deze expansie: sommigen benadrukken overbelasting, anderen wijzen erop dat delen van de gebiedswinst nog generaties behouden bleven.

Bouwen en geloven

De Hagia Sophia, gebouwd tussen 532 en 537 naar ontwerpen van Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete, was het opvallendste onderdeel van een veel groter bouwprogramma. Elders verrezen kerken, vestingwerken en voorzieningen voor de watervoorziening.

Niet alles hield meteen stand. Na aardbevingsschade stortte in 558 een deel van de koepel in. Een aangepaste koepel maakte heropening in 562 mogelijk.

Voor de keizer hoorden geloof en bestuur bij elkaar. Hij probeerde kerkelijke verdeeldheid te overbruggen, maar trad ook dwingend op tegen religieuze tegenstanders. In 553 liet hij het Tweede Concilie van Constantinopel bijeenkomen. De besluiten moesten christenen nader tot elkaar brengen, maar riepen eveneens weerstand op.

Zijn maatregelen tegen niet-christelijk onderwijs worden vaak samengevat als de ‘sluiting van de Academie van Athene’ in 529. Dat is te eenvoudig: het ging niet om Plato’s oorspronkelijke school als ononderbroken instelling. Wel beperkten zijn maatregelen de ruimte voor heidense filosofen; de precieze gevolgen voor de Atheense school blijven onderwerp van onderzoek.

Pest en de laatste regeringsjaren

Vanaf 541 verspreidde de pest zich door het Middellandse Zeegebied. In 542 bereikte de epidemie Constantinopel. Ook de keizer werd ziek, maar hij overleefde.

De ziekte veroorzaakte grote sterfte. Hoeveel mensen stierven en hoe sterk de bevolking en economie op langere termijn werden getroffen, is omstreden. De dramatische aantallen uit geschreven bronnen laten zich moeilijk controleren.

Na Theodora’s dood in 548 regeerde haar echtgenoot nog zeventien jaar. Op 14 november 565 overleed hij in Constantinopel. Zijn neef Justinus II volgde hem op.

Al tijdens zijn leven liepen de oordelen sterk uiteen. Procopius prees zijn bouwwerken, maar schilderde hem in de Geheime Geschiedenis af als een wrede tiran. Beide werken hadden hun eigen doel en publiek; geen van beide biedt een onbevangen portret.

De bijnaam ‘de Grote’ past bij de schaal van zijn ondernemingen. De aanduiding ‘laatste Romeinse keizer’ is misleidender: zijn opvolgers bleven zichzelf Romeinse keizers noemen. Wat zijn regering bijzonder maakte, was de combinatie van omvangrijke heroveringen, ingrijpende wetgeving en een uitzonderlijk bouwprogramma, met alle menselijke en financiële kosten die daarbij hoorden.

Veelgestelde vragen

Wanneer leefde Justinianus I?

Hij werd omstreeks 482 geboren en stierf op 14 november 565. Hij regeerde van 527 tot zijn dood.

Waar is hij vooral bekend om?

Om de ordening van het Romeinse recht, de bouw van de Hagia Sophia en de herovering van gebieden in Noord-Afrika en Italië.

Wie was Theodora?

Theodora was zijn echtgenote en keizerin. Ze trouwden omstreeks 525. Zij oefende politieke en kerkelijke invloed uit en overleed in 548.

Wat is de Codex Justinianus?

Het is een verzameling keizerlijke wetten, waarvan de herziene versie in 534 verscheen. Het wetboek behoort tot het later zo genoemde Corpus Iuris Civilis.

Was hij de laatste Romeinse keizer?

Nee. Die typering verwijst naar zijn heroveringen en verbondenheid met de Romeinse traditie. Ook zijn opvolgers beschouwden zichzelf als Romeinse keizers.

Foto: Unknown author Unknown author, Public domain, via Wikimedia Commons