Kleine legerlaarzen en een soldatenpakje: zo verscheen de jonge Gaius tussen de troepen van zijn vader Germanicus aan de Rijngrens. De soldaten noemden hem liefkozend Caligula, ‘soldatenlaarsje’. Het was een bijnaam die hij als volwassen keizer liever niet hoorde, maar die zijn officiële naam ruimschoots zou overleven.
Van 37 tot 41 n.Chr. regeerde hij over het Romeinse Rijk. Zijn aantreden werd uitbundig gevierd; nog geen vier jaar later vermoordden samenzweerders hem in zijn eigen paleisomgeving. Daartussen liggen kostbare bouwprojecten, gewelddadige afrekeningen en botsingen met de Senaat. Maar ook verhalen waarvan moeilijk valt vast te stellen hoeveel waarheid erin schuilt.
Opgroeien in de schaduw van Germanicus
Gaius Julius Caesar Germanicus werd op 31 augustus 12 n.Chr. geboren, volgens de doorgaans gevolgde antieke overlevering in Antium, het huidige Anzio. Zijn vader Germanicus was een populaire legeraanvoerder en de aangenomen zoon van de latere keizer Tiberius. Zijn moeder, Agrippina de Oudere, was een kleindochter van Augustus. Daarmee stond het kind dicht bij het hart van de Julisch-Claudische dynastie.
Een deel van zijn vroege jeugd bracht hij door bij de legers aan de Rijn. Het beeld van een jongetje in militaire kleding paste bij de hechte band die Germanicus met zijn soldaten onderhield. Later reisde het gezin naar het oosten van het rijk.
Daar stierf Germanicus in 19 n.Chr. in Antiochië. Zijn dood leidde tot beschuldigingen van vergiftiging en vermoedens van betrokkenheid van hogerhand. Wat hem werkelijk fataal werd, is niet met zekerheid vast te stellen.
Voor zijn gezin volgden gevaarlijke jaren. Agrippina raakte verwikkeld in een machtsstrijd met Tiberius en diens omgeving. In 29 werden zij en haar oudste zoon Nero verbannen. Beiden kwamen later om; ook een andere zoon, Drusus, stierf in gevangenschap. De jonge Gaius verloor zo zijn vader, moeder en twee broers aan ziekte, vervolging en politieke strijd.
Van Capri naar een feestelijk onthaal
In 31 n.Chr. kwam hij bij Tiberius op Capri wonen. Antieke schrijvers schilderen zijn verblijf af als een oefening in zelfbeheersing: hij zou zijn gevoelens hebben verborgen om geen argwaan te wekken. Hoe hij zich werkelijk onder de keizer gedroeg, laat zich achter die latere voorstelling nauwelijks reconstrueren.
Na de dood van Tiberius op 16 maart 37 kreeg de vierentwintigjarige Gaius de macht, met steun van de Praetoriaanse Garde en instemming van de Senaat. Hij werd de derde Romeinse keizer.
Zijn afkomst werkte in zijn voordeel. Veel Romeinen herinnerden zich Germanicus met genegenheid en hoopten dat diens zoon een einde zou maken aan de achterdocht van Tiberius’ laatste regeringsjaren. Aanvankelijk leek dat te gebeuren. De nieuwe vorst riep ballingen terug, liet bepaalde aanklachten wegens majesteitsschennis vallen en beloofde een minder dreigend bewind.
Ook liet hij de resten van zijn moeder en broer Nero naar Rome overbrengen. Het was een familiebegrafenis met grote politieke betekenis: de slachtoffers van het vorige bewind kregen openlijk eerherstel.
In het najaar van 37 werd de keizer ernstig ziek. Hij herstelde, maar antieke auteurs plaatsten hier later vaak de omslag van geliefde vorst naar tiran. Dat is een krachtig verhaalpatroon, geen bewezen medische verklaring. De aard van zijn ziekte en de gevolgen ervan blijven onbekend.
Vrijgevigheid, bouwlust en geldgebrek
Spelen, geschenken en publieke werken maakten keizerlijke macht zichtbaar. Caligula besteedde er grote bedragen aan. Hij begon in 38 met de aanleg van de aquaducten Aqua Claudia en Anio Novus, die onder Claudius werden voltooid. Ook liet hij een Egyptische obelisk naar Rome vervoeren voor het circus dat met zijn naam verbonden raakte.
Op het Meer van Nemi verschenen twee uitzonderlijk grote, rijk uitgeruste schepen. De later teruggevonden wrakken getuigden van kostbare inrichting en geavanceerde techniek. Hun precieze functie is niet volledig duidelijk; behalve voor verblijf en vertoon kunnen ze voor religieuze plechtigheden zijn gebruikt.
Nog opvallender was de tijdelijke scheepsbrug die hij volgens antieke bronnen in 39 over de baai tussen Baiae en Puteoli liet leggen. Daarover trok hij te paard. Was het machtsvertoon, een demonstratie van technische mogelijkheden of een persoonlijke provocatie? De overlevering biedt verschillende verklaringen.
Zulke ondernemingen waren duur. Oude schrijvers beweren dat hij de reserves van Tiberius snel uitputte. De exacte toestand van de staatskas is niet meer te reconstrueren. Wel zijn er berichten over nieuwe heffingen, gedwongen betalingen en confiscaties. Die maatregelen maakten zijn vrijgevigheid voor sommige inwoners tot een zware last voor anderen.
Militaire ambities aan de rijksgrens
In 39 vertrok de keizer naar het noorden van Gallië en de Rijngrens. Daar speelden zowel militaire plannen als spanningen binnen de elite. Een vermeende samenzwering leidde tot executies en tot de verbanning van zijn zusters Agrippina en Livilla.
Hoeveel zijn optreden in Germania militair opleverde, is onzeker. De bronnen benadrukken vooral vertoon en vernedering, maar bieden te weinig houvast om de hele onderneming eenvoudig als een mislukte veldtocht te beschrijven.
Uit deze periode stamt ook het verhaal dat hij soldaten aan de Kanaalkust schelpen liet verzamelen als ‘buit van de oceaan’. Mogelijk hing het samen met een afgebroken oversteek naar Brittannië. Andere verklaringen zien er een straf voor onwillige troepen in. Zekerheid ontbreekt; de populaire samenvatting dat hij ‘de zee de oorlog verklaarde’ maakt het verhaal stelliger dan de bronnen toelaten.
In Noord-Afrika had zijn optreden ingrijpender gevolgen. In 40 liet hij Ptolemaeus, koning van Mauretania, doden. Daarna begon de Romeinse overname van diens koninkrijk. De onderwerping en bestuurlijke inrichting werden onder Claudius voltooid.
Familie, goddelijke eer en vernederde senatoren
Aan het begin van zijn bewind kregen zijn drie zusters opvallend veel eer. Vooral Drusilla nam een bijzondere plaats in. Na haar dood in 38 liet hij haar vergoddelijken.
Antieke auteurs beschuldigden hem van incest met zijn zusters. Zulke seksuele beschuldigingen behoorden echter ook tot het gebruikelijke repertoire waarmee Romeinse machthebbers zwart werden gemaakt. Ze kunnen niet zonder meer als vaststaande feiten worden overgenomen.
Ook zijn eigen verheven positie werd steeds nadrukkelijker zichtbaar. Goddelijke verering van heersers was in delen van het rijk niet ongewoon, maar tegenover de Romeinse elite lag een openlijke aanspraak op goddelijkheid gevoelig. Van een princeps werd verwacht dat hij de traditionele waardigheid van de Senaat ten minste uiterlijk respecteerde.
Bijzonder ernstig was zijn bevel om een beeld van zichzelf in de tempel van Jeruzalem te plaatsen. Voor de Joodse bevolking betekende dit een onaanvaardbare aantasting van het heiligdom. De uitvoering werd vertraagd; vóór zijn dood kwam het beeld er niet.
Zijn botsingen met senatoren gingen intussen verder dan gekrenkte trots. Beschuldigingen, executies en de dreiging van vermogensverlies maakten het hof gevaarlijk. Niet iedere anekdote is betrouwbaar, maar dat zijn bewind gewelddadige en intimiderende trekken had, laat zich moeilijk wegredeneren.
Incitatus en de verhalen over waanzin
Het paard Incitatus kreeg volgens de overlevering een luxueus onderkomen en uitzonderlijke verzorging. Het beroemdste verhaal luidt dat de keizer het dier tot consul wilde maken. Dat het paard daadwerkelijk consul werd, is onjuist.
Een dreigement met zo’n benoeming kan bedoeld zijn geweest om senatoren te beledigen: zelfs een paard zou hun ambt kunnen vervullen. Het kan ook een aangedikt verhaal zijn. De bronnen laten geen definitieve keuze toe.
Daar ligt een breder probleem. Suetonius en Cassius Dio, belangrijke vertellers van de beruchte anekdotes, schreven vele decennia na zijn dood. Hun werk weerspiegelt mede de vijandigheid van de bestuurlijke elite tegenover een keizer die haar positie bedreigde. Tijdgenoten zoals Philo en Seneca leveren eveneens een kritisch, maar niet belangeloos beeld.
Sommige moderne onderzoekers leggen daarom de nadruk op politieke provocatie en vijandige beeldvorming; anderen zien voldoende aanwijzingen voor uitzonderlijke wreedheid en grilligheid. Een medische diagnose achteraf is niet verantwoord. ‘Waanzin’ verklaart minder dan het lijkt.
De moord op Caligula
Op 24 januari 41 werd de keizer in een doorgang van het paleiscomplex op de Palatijn aangevallen. Onder de samenzweerders bevonden zich officieren van de Praetoriaanse Garde, onder wie Cassius Chaerea. Ook hovelingen en senatoren waren bij de samenzwering betrokken.
Zijn vrouw Caesonia en hun jonge dochter Julia Drusilla werden eveneens gedood. De aanslag vernietigde daarmee zijn directe gezin.
Sommige senatoren overwogen herstel van de republikeinse bestuursvorm. De garde schoof echter zijn oom Claudius naar voren als keizer. De dynastie bleef aan de macht, terwijl de vermoorde voorganger vooral voortleefde in verhalen van zijn tegenstanders.
Veelgestelde vragen
Wanneer leefde Caligula?
Hij werd geboren op 31 augustus 12 n.Chr. en vermoord op 24 januari 41 n.Chr. Hij regeerde vanaf maart 37.
Wat betekent zijn bijnaam?
Caligula betekent ‘soldatenlaarsje’. Soldaten gaven hem die bijnaam omdat hij als kind kleine militaire laarzen droeg.
Was hij werkelijk krankzinnig?
Dat valt niet vast te stellen. De bronnen beschrijven wreed en grillig gedrag, maar zijn vaak vijandig. Ze bieden onvoldoende basis voor een medische diagnose.
Maakte hij zijn paard consul?
Nee. Volgens antieke schrijvers overwoog of beloofde hij dat. Het verhaal kan een belediging aan de Senaat zijn geweest, maar ook zijn aangedikt.
Wie volgde hem op?
Zijn oom Claudius werd na de moord door de Praetoriaanse Garde als keizer naar voren geschoven.
Foto: Grimaldi, Albert (1857-1926). Compositeur, Public domain, via Wikimedia Commons



