In januari 532 stond Constantinopel in brand. Een oproer was uitgegroeid tot een opstand tegen keizer Justinianus, en aan het hof werd gesproken over vluchten. Volgens de geschiedschrijver Procopius verzette Theodora zich daar fel tegen. Liever sterven als keizerin dan haar waardigheid verliezen, was de strekking van haar woorden.
Vijf jaar eerder was deze voormalige actrice tot keizerin gekroond. Theodora van Byzantium, geboren omstreeks 497, had een ongebruikelijke weg naar het paleis afgelegd. Haar afkomst maakte haar kwetsbaar voor spot en beschuldigingen. Toch verwierf zij een positie waarin ministers, geestelijken en buitenlandse gezanten rekening met haar moesten houden.
Opgroeien rond het Hippodroom
Over haar geboorteplaats bestaat geen zekerheid. Constantinopel wordt vaak genoemd, maar ook andere plaatsen komen in de overlevering voor. Haar jeugd speelde zich in ieder geval af in de omgeving van het Hippodroom, de grote renbaan die tegelijk een ontmoetingsplaats voor de bevolking was.
Haar vader Acacius verzorgde er beren voor de Groenen, een van de circusfacties. Deze groepen organiseerden vermaak, maar hadden ook sociale en politieke betekenis. Na zijn dood kwam het gezin in moeilijkheden. Volgens Procopius zocht haar moeder steun bij de rivaliserende Blauwen.
Theodora ging, net als haar oudere zus, in het theater werken. Ze trad op als actrice en mimespeelster, beroepen met weinig maatschappelijk aanzien. Vrouwelijke toneelspelers werden bovendien vaak met prostitutie verbonden.
De uitvoerigste beschrijvingen van haar jeugd staan in Procopius’ Geheime geschiedenis. Daarin schildert hij haar seksuele leven in buitengewoon vijandige bewoordingen. Dat maakt de tekst niet waardeloos, maar wel lastig te gebruiken. Haar theaterverleden is aannemelijk; de schandaalverhalen kunnen niet zonder meer als feiten worden overgenomen.
De weg naar het paleis
Als jonge vrouw reisde zij met Hecebolus, een bestuurder in Noord-Afrika, naar het gebied van het huidige Libië. De precieze datering is onzeker. Na het einde van hun verhouding verbleef zij onder meer in Alexandrië.
Mogelijk ontstonden daar haar nauwe banden met christenen die het concilie van Chalcedon afwezen. Hun geloof zou later een belangrijk onderdeel van haar politieke optreden worden. Een duidelijk gedocumenteerd bekeringsmoment kennen we echter niet.
Terug in Constantinopel ontmoette zij Justinianus, de invloedrijke neef van keizer Justinus I. Hoe zij elkaar leerden kennen, is onbekend. Hun voorgenomen huwelijk stuitte op een wettelijke hindernis: mannen uit de hoogste maatschappelijke kringen mochten niet met een actrice trouwen.
Onder Justinus I werd de wet aangepast, zodat voormalige actrices onder bepaalde voorwaarden toch zo’n huwelijk konden sluiten. Justinianus en Theodora trouwden waarschijnlijk in 525. Op 4 april 527 werden zij tot keizer en keizerin gekroond, terwijl Justinus nog leefde. Na diens dood in augustus werd Justinianus alleenheerser.
Meer dan een keizerlijke echtgenote
Met de titel Augusta kreeg Theodora een officiële plaats binnen het keizerlijke bestuur. Zij ontving gezanten, onderhield contacten met geestelijken en bemoeide zich met benoemingen en verzoekschriften. Wie toegang tot haar had, kon daarmee ook invloed aan het hof verkrijgen.
Justinianus erkende haar betekenis openlijk. In een van zijn wetten sprak hij over haar als zijn door God geschonken partner, met wie hij overleg had gepleegd. Dat bewijst geen gelijkwaardig gedeeld keizerschap, maar laat wel zien dat haar raad meer was dan een privéaangelegenheid.
Hun bewind kende grote ambities: hervorming van het recht, omvangrijke bouwprojecten en oorlogen om voormalige Romeinse gebieden terug te winnen. Daar stonden hoge belastingen, religieuze conflicten en zware militaire uitgaven tegenover.
Ook de keizerin kon hard optreden. Bronnen verbinden haar met de uitschakeling van tegenstanders en met druk op mensen die haar plannen doorkruisten. Sommige verhalen zijn gekleurd door vijandschap, maar een uitsluitend mild portret doet evenmin recht aan haar machtsuitoefening.
Theodora en het Nika-oproer
De crisis van 532 begon bij spanningen rond de circusfacties. De Blauwen en Groenen keerden zich gezamenlijk tegen het bestuur. Hun strijdkreet, ‘Nika’ (‘Overwin!’), gaf de opstand zijn naam.
Dagenlang woedden er branden en gevechten. Een deel van de stad werd verwoest en de opstandelingen riepen een andere keizer uit. Volgens Procopius besprak het hof daarop de mogelijkheid om over zee te ontsnappen.
In zijn verslag krijgt Theodora het beslissende woord. Aan haar wordt de uitspraak toegeschreven: ‘Het keizerlijk purper is een mooie lijkwade.’ De rede past bij haar reputatie van vastberadenheid, maar is geen woordelijk vastgelegd gesprek. Geschiedschrijvers uit de oudheid gaven toespraken vaak zelf literair vorm.
Justinianus bleef. Troepen onder onder anderen Belisarius en Mundus sloegen de opstand neer. In het Hippodroom werden volgens antieke bronnen tienduizenden mensen gedood; de precieze aantallen zijn onzeker.
Het bewind overleefde dus dankzij standvastigheid en massaal geweld. Bij de daaropvolgende wederopbouw verrees de nieuwe Hagia Sophia, ingewijd in 537. Die bouw wordt vooral aan Justinianus toegeschreven; een afzonderlijke opdrachtgeversrol voor zijn echtgenote is minder duidelijk aantoonbaar.
Bescherming van vrouwen, binnen de grenzen van haar tijd
Theodora wordt vaak verbonden met maatregelen tegen de uitbuiting van vrouwen. Tijdens het gezamenlijke bewind kwamen er wetten tegen gedwongen prostitutie en tegen tussenpersonen die vrouwen onder dwang aan bordelen bonden. Ook bood de wetgeving op bepaalde terreinen meer bescherming aan vrouwen binnen huwelijk en familie.
Hoe groot haar persoonlijke aandeel in iedere maatregel was, valt niet vast te stellen. De wetten verschenen onder het gezag van de keizer. Haar betrokkenheid is bij sommige hervormingen aannemelijker dan bij andere.
Het klooster Metanoia, aan de Aziatische kant van de Bosporus, was bestemd voor vrouwen die uit de prostitutie kwamen. Bronnen presenteren het als een uitweg uit uitbuiting. Procopius beweert in zijn vijandige relaas echter dat vrouwen er tegen hun wil werden opgesloten.
Ook hier blijft voorzichtigheid nodig. Opvang, religieuze hervorming en dwang konden in deze samenleving samengaan. Bovendien betekende de wetgeving geen algemene verruiming van vrouwelijke vrijheid: onder Justinianus werden bijvoorbeeld ook de mogelijkheden tot echtscheiding beperkt.
Haar een ‘vroege feministe’ noemen is daarom misleidend. Ze hielp vermoedelijk concrete misstanden bestrijden, maar deed dat vanuit een christelijke, sterk hiërarchische maatschappij.
Een beschermvrouw in een verdeeld christendom
Religieuze verschillen raakten rechtstreeks aan het bestuur. Het concilie van Chalcedon had in 451 vastgelegd dat Christus één persoon in twee naturen was, goddelijk en menselijk. Tegenstanders van die formulering, doorgaans miafysieten genoemd, benadrukten de eenheid van zijn goddelijke en menselijke natuur.
Vooral in Egypte en Syrië hadden zij veel aanhang. Het ging dus niet om een kleine randgroep, maar om omvangrijke gemeenschappen binnen het rijk.
Terwijl Justinianus officieel de leer van Chalcedon volgde, beschermde zijn echtgenote geestelijken die daarvan afweken. Zij bood onderdak, bemiddelde en hielp hun kerkelijke netwerken voortbestaan. De afgezette patriarch Anthimus kon zich dankzij haar bescherming jarenlang in het paleis schuilhouden.
Historici verschillen over de verhouding tussen het keizerlijke paar. Handelden zij vanuit botsende overtuigingen, of hielden zij gezamenlijk contact met verschillende kampen? Beide verklaringen spelen een rol in het onderzoek. Dat haar steun voor de miafysieten oprecht en langdurig was, staat veel minder ter discussie.
Dood en een verdeeld beeld
Op 28 juni 548 stierf Theodora in Constantinopel. Kanker wordt geregeld als doodsoorzaak genoemd, maar een zekere medische diagnose is achteraf niet mogelijk. Zij werd begraven in de kerk van de Heilige Apostelen. Justinianus overleefde haar en bleef tot 565 regeren.
Haar bekendste beeltenis bevindt zich niet in Constantinopel, maar in de San Vitale in Ravenna. Op het mozaïek draagt zij een kroon en een purperen mantel, omringd door haar gevolg. Het is een zorgvuldig vormgegeven voorstelling van keizerlijk gezag.
Dat beeld verschilt sterk van de vrouw uit de Geheime geschiedenis. Procopius prees het keizerlijke paar in zijn werk over hun bouwwerken, maar viel hen in zijn geheime geschrift fel aan. Beide teksten hadden hun eigen doel.
Tussen hofverheerlijking en vijandige beschuldigingen blijft een invloedrijke vorstin zichtbaar: iemand die bescherming kon bieden, tegenstanders kon bedreigen en op beslissende momenten toegang had tot het centrum van de macht.
Veelgestelde vragen
Wanneer leefde Theodora van Byzantium?
Zij werd omstreeks 497 geboren en stierf op 28 juni 548. Vanaf 527 was zij keizerin naast Justinianus I.
Was zij werkelijk prostituee?
Dat is niet met zekerheid vast te stellen. Haar werk in het theater is aannemelijk, maar de expliciete verhalen over prostitutie komen vooral uit een sterk vijandige bron.
Wat deed zij tijdens het Nika-oproer?
Volgens Procopius pleitte zij ervoor niet te vluchten. Justinianus bleef in Constantinopel en liet de opstand vervolgens bloedig neerslaan.
Wat betekende zij voor de rechten van vrouwen?
Zij wordt verbonden met bescherming tegen gedwongen prostitutie en uitbuiting. Haar precieze aandeel in afzonderlijke wetten is niet altijd aantoonbaar.
Hadden Theodora en Justinianus kinderen?
Voor zover bekend kregen zij samen geen kinderen. Er zijn aanwijzingen dat zij vóór haar huwelijk al een dochter had.
Foto: Grévedon, Henri (Pierre Louis Grévedon, dit) (Paris,…, CC0, via Wikimedia Commons



