Pericles

Pericles

8 min lezen

Tussen marmeren tempels, volksvergaderingen en oorlogsschepen kreeg Athene in de 5e eeuw v.Chr. een gezicht dat later bijna vanzelf met één man werd verbonden: Perikles. Hij was staatsman, redenaar en strategos, en drukte decennialang zijn stempel op de stad. Onder zijn invloed werd Athene democratischer voor zijn burgers, machtiger tegenover bondgenoten en indrukwekkender in steen.

Perikles werd rond 495 v.Chr. geboren in Athene, in de deme Cholargos. Hij stamde uit een vooraanstaande familie: zijn vader was Xanthippos, de bevelhebber die bij Mykale naam maakte, en zijn moeder Agariste behoorde tot de kring van de Alcmaeoniden. Over haar precieze verwantschap met Cleisthenes bestaat al in de oudheid enige verwarring. Plutarchus noemt haar een kleindochter, maar meestal geldt zij als een nicht van de hervormer.

Dat aristocratische milieu bepaalde zijn afkomst, maar niet volledig zijn politieke koers. Perikles koos in het openbare leven de kant van de democratische richting in Athene. Juist daarin school een deel van zijn betekenis: een man uit de elite die zijn gezag verbond aan instellingen waarin de burgergemeenschap een grotere rol kreeg.

Opleiding en vroege vorming

De bronnen schetsen hem als iemand die politiek handig en intellectueel gevormd was. Namen als Anaxagoras en Damon keren daarbij steeds terug. Of al die leermeesters precies de rol hebben gespeeld die latere schrijvers hun toedichten, is niet met zekerheid vast te stellen, maar het beeld is aannemelijk: Perikles bewoog zich in een omgeving waarin filosofie, muziek, retorica en politiek nauw met elkaar verweven waren.

Zelfs zijn uiterlijk bleef onderwerp van commentaar. Komische dichters dreven de spot met de vorm van zijn hoofd, dat ongewoon lang zou zijn geweest. Misschien is dat een karikatuur die in het theater werd uitvergroot, maar het verklaart wel waarom hij in beelden vaak met een helm verschijnt. Zo werd een militair attribuut tegelijk een herkenningsteken.

De eerste stappen van Perikles in het openbare leven

Een van de vroegste momenten waarop hij zichtbaar naar voren treedt, ligt in 472 v.Chr. Toen trad hij op als choregos voor Aischylos’ Persai. Dat was geen onbeduidende culturele bijrol. In Athene hoorde het financieren van een koor bij publieke eer, politieke zichtbaarheid en stedelijke ambitie. Wie zich zo presenteerde, liet zien dat hij meetelde.

Zijn politieke profiel werd scherper in 463 v.Chr., toen hij betrokken was bij de aanklacht tegen Cimon na diens optreden op Thasos. Daarmee mengde hij zich in een strijd die meer was dan een persoonlijk conflict. Het ging om de richting van Athene zelf: aristocratisch en op Sparta georiënteerd, of democratischer en zelfstandiger.

Kort daarna volgde een beslissend moment. In 462/461 v.Chr. werden de bevoegdheden van de Areopaag ingeperkt. De drijvende kracht achter die hervorming was Ephialtes, niet Perikles. Dat onderscheid is belangrijk. Pas na de moord op Ephialtes in 461 v.Chr. schoof Perikles naar voren als de voornaamste leider van de democratische stroming.

Leider van de Atheense democratie

Vanaf dat moment bleef hij jarenlang een centrale figuur in de Atheense politiek. Hij werd herhaaldelijk gekozen tot strategos, een ambt dat militaire leiding en politieke invloed met elkaar verbond. Anders dan een koning of alleenheerser regeerde hij niet formeel boven de instellingen, maar in de praktijk had hij een uitzonderlijk gewicht. Thucydides beschreef Athene onder hem later als een democratie “in naam”, maar feitelijk geleid door de eerste man van de stad. Dat oordeel is scherp geformuleerd, al laat het ook zien hoe groot zijn gezag was.

Onder zijn leiding werd de democratie verder uitgebouwd. Aan deelname aan het openbare leven waren kosten verbonden, en juist die kosten sloten armere burgers vaak uit. Daarom werd in zijn tijd betaling voor bepaalde publieke functies gebruikelijker, onder meer voor jurydienst. Over de precieze datering en omvang van zulke vergoedingen discussiëren historici, maar duidelijk is dat Perikles dit beleid steunde. Het maakte bredere deelname aan de instellingen van de polis mogelijk.

Tegelijk trok hij grenzen. De burgerschapswet van 451/450 v.Chr. bepaalde dat alleen wie twee Atheense ouders had, volledig burgerrecht bezat. Dat lijkt op het eerste gezicht moeilijk te rijmen met zijn democratische reputatie, maar juist die combinatie tekent zijn politiek. Binnen de kring van burgers werd deelname verruimd; daarbuiten werd scherper afgebakend wie erbij hoorde.

Dat dubbele beeld is Perikles altijd blijven volgen. Voor de een was hij de grote verdediger van de Atheense democratie. Voor de ander was hij een leider die het volk wist te winnen, maar tegelijk de macht van de stad en van zijn eigen positie versterkte.

Athene als zeemacht en rijk

De opkomst van Perikles viel samen met een bredere ontwikkeling: de Delisch-Attische Zeebond veranderde geleidelijk in een Atheens machtsgebied. Wat ooit begon als een bondgenootschap tegen Perzië, kwam steeds sterker onder Atheense leiding te staan. Bondgenoten betaalden contributie, leverden schepen of werden gedwongen binnen de Atheense koers te blijven.

Perikles was niet de enige architect van die ontwikkeling, maar hij bestuurde Athene wel in een fase waarin die machtsuitbreiding zichtbaar en omstreden werd. Voor de stad zelf bracht zij inkomsten, prestige en veiligheid op zee. Voor veel andere Griekse poleis betekende zij afhankelijkheid.

Daarom is zijn nalatenschap niet los te zien van het Atheense imperialisme. Hij gaf vorm aan een democratie binnen de stad, terwijl diezelfde stad haar overwicht buiten Attika uitbreidde. Dat spanningsveld maakt hem historisch interessant: vrijheid voor burgers in Athene ging samen met heerschappij over anderen.

Het bouwprogramma op de Akropolis

Steen kon in Athene politieke taal spreken. Vanaf 447 v.Chr. begon een groots bouwprogramma op de Akropolis, met als bekendste monument het Parthenon. Ook de Propylaea en het Odeion worden met zijn tijd verbonden. Deze gebouwen waren religieus, artistiek en politiek tegelijk. Ze eerden de goden, sierden de stad en lieten aan bezoekers en bondgenoten zien welke middelen Athene bezat.

Critici in de oudheid vroegen zich al af of geld uit de bondskas hiervoor mocht worden gebruikt. Voorstanders zagen het als een recht van de leidende macht; tegenstanders als misbruik van gemeenschappelijke middelen. Ook hier lopen bewondering en kritiek dus door elkaar.

Toch is het begrijpelijk dat de naam van Perikles zo sterk met de Akropolis verbonden bleef. De monumenten uit zijn tijd gaven Athene een aanblik die eeuwen later nog als het beeld van het klassieke Griekenland zou gelden. Zijn periode werd daardoor in de overlevering een tijd van culturele bloei, al was die bloei onlosmakelijk verbonden met politieke macht.

Aspasia en het privéleven van Perikles

Achter de publieke figuur stond ook een persoonlijk leven dat de aandacht trok. Rond 445 v.Chr. scheidde Perikles van zijn eerste vrouw, met wie hij kinderen had. Daarna leefde hij samen met Aspasia van Milete, een vrouw die in de bronnen opvalt door haar afkomst, haar zelfstandige positie en haar intellectuele reputatie.

Over Aspasia is veel geschreven, maar niet alles is even zeker. In komische en vijandige bronnen verschijnt zij soms als mikpunt van spot of verdachtmaking. Andere tradities stellen haar voor als een scherpe gesprekspartner in Atheense kring. Dat laatste heeft ertoe geleid dat sommigen haar zelfs in verband brachten met de beroemde lijkrede van Perikles. Hard bewijs daarvoor ontbreekt. De rede kennen we via Thucydides, en die presenteert haar niet als een letterlijke stenografische weergave, maar als een weergave van wat volgens hem passend was dat Perikles zei.

Oorlog met Sparta en de beroemde lijkrede

In 431 v.Chr. brak de Peloponnesische Oorlog uit tussen Athene en Sparta en hun bondgenoten. Voor Perikles betekende dat een nieuwe fase. De stad die onder zijn leiding had gebouwd, bestuurd en uitgebreid, moest nu een uitputtend conflict doorstaan.

Zijn strategie was voorzichtig en berekenend: geen beslissende veldslag op land tegen de Spartanen, maar bescherming achter de Lange Muren en inzet van de vloot. Militair was dat verdedigbaar, maar de gevolgen waren zwaar. Grote aantallen mensen uit Attika trokken binnen de muren van Athene samen, waar de omstandigheden snel verslechterden.

Na het eerste oorlogsjaar hield Perikles de rede voor de gesneuvelden, de toespraak die later bekend werd als zijn lijkrede. In de versie van Thucydides is het een eerbetoon aan de doden en een portret van Athene zelf: een stad van burgerzin, moed, vrijheid en openbare betrokkenheid. Juist daarom is die tekst zo beroemd geworden. Zij laat zien hoe Athene zich onder zijn leiding wilde begrijpen.

Dood van Perikles en zijn nalatenschap

De oorlog bracht politieke druk en ziekte. In 430 v.Chr. brak in Athene een verwoestende epidemie uit, meestal aangeduid als de Pest van Athene, al is de precieze aard van de ziekte onbekend. Perikles verloor familieleden, werd zelf politiek aangevallen, tijdelijk beboet en later opnieuw gekozen. In 429 v.Chr. stierf hij alsnog aan die epidemie.

Met zijn dood verloor Athene de man die het openbare leven jarenlang had gedomineerd. Daarna bleef zijn reputatie verdeeld. Voor bewonderaars was hij de leider van de Atheense bloeitijd, de man van de Akropolis, de democratie en de grote redevoeringen. Voor critici was hij ook een politicus die de stad op een imperialistische koers hield en zo meewerkte aan spanningen die Athene uiteindelijk zouden uitputten.

Beide beelden hebben grond in de bronnen. Perikles was geen eenvoudige held en ook geen eenduidige schurk. Hij belichaamt de kracht én de tegenstrijdigheden van het klassieke Athene: politieke deelname voor burgers, culturele grootsheid, militaire ambitie en een rijk dat bewondering opriep maar ook weerstand.

FAQ

Wanneer leefde Perikles?

Perikles leefde van ongeveer 495 v.Chr. tot 429 v.Chr.

Waar kwam Perikles vandaan?

Hij werd geboren in Athene, in de deme Cholargos.

Waarom is Perikles beroemd?

Vooral vanwege zijn leidende rol in de Atheense democratie, zijn invloed op het beleid van Athene en het bouwprogramma op de Akropolis.

Wat was de lijkrede van Perikles?

Dat was de rede voor gesneuvelde Atheners aan het begin van de Peloponnesische Oorlog, overgeleverd door Thucydides.

Waaraan stierf Perikles?

Hij stierf in 429 v.Chr. tijdens de epidemie die bekendstaat als de Pest van Athene.

Foto: Daderot, Public domain, via Wikimedia Commons