Wu Zetian

Wu Zetian

7 min lezen

In 690 liet Wu Zetian zich uitroepen tot keizer van China. Niet tot keizerin naast een echtgenoot, maar tot zelfstandig vorst, met de titel huangdi. Haar zoon stond de troon af en de regerende Tang-dynastie maakte plaats voor haar eigen Zhou-dynastie. Een vrouw bekleedde nu formeel het hoogste ambt van het rijk.

Voor het hof kwam haar macht niet uit het niets. Ze had jarenlang staatszaken behandeld naast haar echtgenoot Gaozong en daarna als regentes over haar zonen geregeerd. De keizerstitel bevestigde wat iedereen rondom haar al wist: de beslissingen werden door haar genomen.

Haar weg naar die positie begon als jonge concubine. Onderweg waren er een kloosterverblijf, rivaliteit tussen paleisvrouwen en bloedige politieke afrekeningen. Maar haar regering bestond niet alleen uit strijd om de troon. Ze gaf nieuwe ambtenaren kansen, ondersteunde de landbouw en verbond haar gezag aan het boeddhisme.

Een opleiding buiten de gebruikelijke verwachtingen

Wu werd geboren in 624, in een familie die onder de vroege Tang-dynastie aanzien had verworven. Haar geboorteplaats wordt vaak verbonden met Lizhou, het huidige Guangyuan in Sichuan, maar daarover bestaat geen volledige zekerheid.

Haar vader, Wu Shihuo, had een achtergrond in de handel en maakte vervolgens carrière als bestuurder. Binnen dit welgestelde gezin kreeg zijn dochter gelegenheid zich in teksten en literatuur te verdiepen. Zo’n opleiding was voor meisjes niet vanzelfsprekend, al hadden vrouwen uit vooraanstaande families tijdens de Tang meer bewegingsruimte dan het eenvoudige beeld van een volledig afgesloten vrouwenleven doet vermoeden.

De naam waaronder zij bekendstaat, kreeg pas later zijn vorm. ‘Zetian’ maakte deel uit van haar postume titulatuur. De persoonlijke naam Zhao, geschreven met een speciaal voor haar gevormd karakter, nam ze kort voor haar keizerschap aan. Ook de naam Meiniang wordt met haar verbonden; volgens de overlevering kreeg ze die van keizer Taizong.

Van concubine naar keizerin

Rond 637 of 638 trad zij als tiener toe tot het paleis van Taizong. Ze kreeg de rang van cairen, een betrekkelijk lage positie onder de keizerlijke concubines. Over haar dagelijkse leven in deze periode is weinig met zekerheid bekend. Latere verhalen leggen haar uitzonderlijke vastberadenheid soms al in deze jeugdjaren, maar zijn niet zonder meer als ooggetuigenverslagen te lezen.

Toen Taizong in 649 stierf, veranderde haar bestaan ingrijpend. Zoals gebruikelijk voor sommige kinderloze concubines van een overleden keizer, ging zij naar een boeddhistisch klooster.

Daar bleef het niet bij. De nieuwe keizer Gaozong, een zoon van Taizong, haalde haar enkele jaren later terug naar het hof. Hoe hun verhouding precies was begonnen, valt niet betrouwbaar te reconstrueren. Wel staat vast dat zij zijn concubine werd en snel aan invloed won.

Aan het hof raakte ze verwikkeld in een strijd met keizerin Wang en de invloedrijke concubine Xiao. In 655 liet Gaozong zijn echtgenote afzetten en verhief hij Wu tot keizerin. Wang en Xiao kwamen vervolgens op gewelddadige wijze om. De bronnen verbinden hun dood met de nieuwe keizerin, al zijn de gruwelijke details mede overgeleverd door geschiedschrijvers die haar vijandig gezind waren.

Regeren naast Gaozong

Vanaf ongeveer 660 kreeg Gaozong steeds vaker gezondheidsproblemen, waaronder hoofdpijn, duizeligheid en problemen met zijn gezichtsvermogen. De stellige bewering dat één beroerte hem blijvend uitschakelde, doet geen recht aan het wisselende verloop van zijn ziekte.

Zijn echtgenote nam een groeiend aandeel in het bestuur op zich. Ze las stukken, sprak met ambtenaren en beïnvloedde benoemingen en politieke besluiten. Toch verdween Gaozong niet eenvoudigweg uit beeld. Hun samenwerking en onderlinge machtsverhouding veranderden door de jaren heen.

Dat zij samen als de ‘Twee Heiligen’ werden aangeduid, laat zien hoe zichtbaar haar positie was geworden. Het hof kende een keizer én een keizerin die nadrukkelijk aan het regeren deelnam.

Die positie bleef omstreden. Tegenstanders probeerden haar invloed terug te dringen; zij beantwoordde bedreigingen met ontslag, verbanning en soms executie. De strijd speelde bovendien binnen het keizerlijke gezin. Ook haar verhouding met haar zonen werd bepaald door de vraag wie uiteindelijk het gezag zou uitoefenen.

Wu Zetian neemt de troon over

Gaozong overleed in 683. Hun zoon Zhongzong volgde hem op, maar werd begin 684 alweer door zijn moeder afgezet. Zij plaatste vervolgens een andere zoon, Ruizong, op de troon. Hij droeg de titel; zij bestuurde als keizerin-weduwe.

Niet iedereen legde zich daarbij neer. In 684 brak een opstand uit die zich tegen haar gezag richtte en op herstel van de Tang-orde beriep. De opstand werd neergeslagen. In de jaren daarna ruimde zij verdere tegenstand uit de weg.

In 690 nam ze de laatste stap: Ruizong trad terug en zij werd zelf keizer. Haar dynastie kreeg de naam Zhou, een verwijzing naar een veel oudere, prestigieuze Chinese dynastie.

Daarmee werd ze de enige vrouw die algemeen wordt erkend als zelfstandig regerend keizer van China onder de titel huangdi. Andere vrouwen oefenden eveneens grote macht uit, vooral als regentes, maar namen die positie niet op dezelfde manier formeel in.

Kansen voor ambtenaren, angst voor tegenstanders

Voor haar bestuur had de nieuwe vorst mensen nodig die niet uitsluitend afhankelijk waren van de oude aristocratische families. Zij breidde het gebruik van ambtelijke examens uit en bevorderde kandidaten buiten de gevestigde hofkringen.

Dat maakte het bestuur niet plotseling toegankelijk voor iedereen. Onderwijs vergde middelen en familieachtergrond bleef belangrijk. Wel ontstonden er meer mogelijkheden voor geschoolde mannen die niet tot de machtigste geslachten behoorden. Tegelijk bouwde zij daarmee een eigen kring van bestuurders op.

De landbouw kreeg eveneens aandacht. Het functioneren van plaatselijke ambtenaren werd onder meer beoordeeld aan de hand van hun inzet voor landbouwproductie en het welzijn van de bevolking. Een goed bewerkt land en voldoende belastinginkomsten waren voor het hof nauw met elkaar verbonden.

Het beeld van ononderbroken vrede en uitbreiding klopt echter niet. Het rijk beschikte over aanzienlijke middelen, maar kende ook militaire tegenslagen en conflicten met onder meer Tibetanen en Khitan.

Binnenslands steunde haar gezag deels op angst. Vooral tijdens haar opkomst en de eerste jaren van haar eigen dynastie maakten geheime onderzoekers gebruik van beschuldigingen, verhoren en marteling. Ambtenaren en leden van de keizerlijke familie konden hun positie of leven verliezen. Later rekende ze ook af met enkele beruchte functionarissen uit dit apparaat.

Bestuurlijke vernieuwing en politieke terreur bestonden onder haar bewind naast elkaar. Geen van beide kan uit haar geschiedenis worden weggelaten.

Boeddhisme als geloof en legitimatie

Het boeddhisme was al eeuwen in China aanwezig toen zij aan de macht kwam. Onder haar bescherming kreeg het extra aanzien. Kloosters, vertalingen en religieuze kunst konden rekenen op keizerlijke steun.

Bij de Longmen-grotten nabij Luoyang droeg zij bij aan de monumentale boeddhistische beeldhouwkunst. De grote Vairocana-Boeddha wordt geregeld met haar uiterlijk in verband gebracht, maar dat het beeld werkelijk haar portret voorstelt, staat niet vast.

Religie hielp ook haar ongebruikelijke positie te rechtvaardigen. Boeddhistische teksten en voorspellingen werden zo uitgelegd dat een vrouwelijke heerser paste binnen een gewijde orde. Daarmee bood het boeddhisme mogelijkheden die de gebruikelijke politieke opvattingen, waarin mannelijk gezag centraal stond, minder gemakkelijk boden.

Dat maakt haar steun niet automatisch onoprecht. Persoonlijke overtuiging, religieuze bescherming en politieke belangen konden heel goed samengaan.

Afzetting en een omstreden herinnering

In februari 705 dwongen hoge functionarissen en militairen haar af te treden. Haar zoon Zhongzong keerde terug als keizer en de Tang-dynastie werd hersteld. Op 16 december 705 overleed zij.

Ze werd bijgezet in het Qianling-mausoleum, waar ook Gaozong lag. Bij het grafcomplex staat haar beroemde onbeschreven stele. Waarom de steen geen uitvoerige inscriptie kreeg, is onzeker. De populaire verklaring dat zij het oordeel bewust aan latere generaties overliet, is een interpretatie, geen vaststaand feit.

Die latere oordelen waren vaak hard. Traditionele geschiedschrijvers veroordeelden haar geweld, maar ook haar doorbreking van de mannelijke opvolgingsorde. Moderne historici proberen die vooringenomenheid te onderscheiden van daadwerkelijk aantoonbare repressie.

Dat geldt ook voor het verhaal dat zij haar eigen dochtertje doodde om keizerin Wang te beschuldigen. De beschuldiging is niet overtuigend bewezen, maar evenmin definitief weerlegd. De overlevering biedt onvoldoende grond voor zekerheid.

Haar politieke zuiveringen zijn beter gedocumenteerd. Tegelijk bleven haar benoemingsbeleid, bestuurlijke inzet en culturele bescherming onderdeel van dezelfde regering. Juist die combinatie maakt een eenvoudig oordeel over haar ontoereikend.

Veelgestelde vragen

Wanneer leefde Wu Zetian?

Zij werd geboren in 624 en overleed op 16 december 705. Van 690 tot 705 regeerde ze formeel als keizer.

Was zij de enige vrouwelijke keizer van China?

Zij geldt als de enige algemeen erkende vrouw die zelfstandig regeerde met de titel huangdi. Andere machtige vrouwen bestuurden bijvoorbeeld als regentes.

Welke dynastie stichtte zij?

Zij stichtte in 690 haar eigen Zhou-dynastie. Deze onderbrak de Tang-dynastie, die in 705 werd hersteld.

Wat was haar relatie met Taizong en Gaozong?

Ze was eerst concubine van Taizong. Na zijn dood werd zij concubine van zijn zoon Gaozong en in 655 diens keizerin-gemalin.

Waarom is haar regering omstreden?

Zij combineerde bestuurlijke vernieuwing en culturele bescherming met gewelddadige onderdrukking. Bovendien zijn veel verhalen over haar gekleurd door weerstand tegen een vrouw op de keizerstroon.