Sappho

Sappho

8 min lezen

Op Lesbos werd poëzie niet stil gelezen, maar gezongen. Tegen die achtergrond verschijnt Sappho: een dichteres uit de late 7e en vroege 6e eeuw v.Chr. wier stem, ondanks de gaten in de overlevering, nog altijd opvallend dichtbij klinkt. In de oudheid werd zij al bewonderd om haar verfijnde taal, haar muzikaliteit en haar scherpe aandacht voor liefde, verlangen en gemis.

Sappho, in haar eigen Aeolische dialect ook wel Psappho genoemd, werd waarschijnlijk geboren tussen ca. 630 en 610 v.Chr. op Lesbos, mogelijk in Mytilene of Eresos. Over haar sterfjaar bestaat minder zekerheid, maar meestal wordt gedacht aan een overlijden ergens tussen ca. 580 en 570 v.Chr. Zij leefde in de Archaïsche periode, een tijd waarin de Griekse wereld nieuwe literaire vormen ontwikkelde en eilanden als Lesbos ook politiek onrustig konden zijn.

Afkomst en vroege omgeving

De bronnen wijzen erop dat Sappho uit een welgestelde, aristocratische familie kwam. Dat is van belang, omdat juist in zulke milieus opleiding, muziek en sociale vorming een grote rol speelden. Haar werk verraadt in elk geval een wereld van verfijnde omgangsvormen, religieuze rituelen, familiebanden en hechte persoonlijke relaties.

Een van de weinige familieleden die met enige zekerheid uit haar poëzie naar voren komen, is haar broer Charaxos. In een bekend fragment spreekt zij over hem in verband met zijn reizen en zijn verhouding met een vrouw die in latere bronnen Doricha of Rhodopis wordt genoemd. Dat detail is klein, maar veelzeggend: haar verzen bewegen zich niet alleen in een mythische sfeer, maar raken ook aan concrete spanningen binnen familie en samenleving.

Lesbos en de politieke onrust

Het eiland waarop zij leefde was meer dan decor. Lesbos kende in haar tijd machtsstrijd tussen adellijke groepen, en namen als Pittakos duiken op in de bredere historische achtergrond. Oude getuigenissen vermelden bovendien dat Sappho mogelijk enige tijd in ballingschap op Sicilië heeft doorgebracht, waarschijnlijk in Syracuse. Dat bericht is niet onomstreden, maar het wordt vaak serieus genomen omdat het past bij de politieke spanningen van die periode.

Zeker is in elk geval dat haar poëzie diep geworteld is in de cultuur van Lesbos. Zij schreef in het Aeolisch, een dialect dat haar werk een eigen klank en ritme geeft. Voor latere lezers en vertalers was dat niet altijd eenvoudig, maar juist die taalkleur hoort bij haar karakter als dichteres.

Sappho als lyrische dichteres

Wie aan vroege Griekse poëzie denkt, denkt al snel aan helden, oorlog en lange epen. Sappho staat in een andere traditie. Haar gedichten behoren tot de lyriek: korte, gezongen verzen, vermoedelijk begeleid door de lier. Vaak gaat het om monodische liederen, bedoeld voor één stem, en dat geeft haar werk een intieme toon.

In die liederen draait het zelden om grote openbare daden. Veel vaker gaat het om wat zich in een mens afspeelt: verlangen, jaloezie, vreugde, schaamte, herinnering, afscheid. Juist daardoor maakte zij al vroeg indruk. Oude critici prezen de emotionele kracht en technische beheersing van haar poëzie.

Aan haar naam is ook de Sapphische strofe verbonden, een versvorm die in de oudheid beroemd werd en later door Latijnse dichters werd overgenomen. Dat laat zien dat haar betekenis in de inhoud en de vorm lag. Zij was een dichteres van gevoel en een uiterst precieze vakvrouw.

Liefde, verlangen en de vrouwelijke stem

Sappho is vooral bekend geworden door haar liefdespoëzie. Daarin spreekt zij soms over vrouwen op een manier die al sinds de oudheid vragen oproept over verlangen, affectie en erotiek. Voor moderne lezers ligt het voor de hand om haar in verband te brengen met vrouwelijke liefde, en woorden als sapphisch en lesbisch zijn uiteindelijk ook met haar naam en haar eiland verbonden geraakt.

Toch is voorzichtigheid nodig. Haar gedichten laten zonder twijfel intense gevoelens tussen vrouwen zien, maar de precieze sociale en persoonlijke betekenis daarvan blijft onderwerp van discussie. Sommige geleerden lezen haar poëzie als rechtstreeks persoonlijk, anderen benadrukken dat zulke liederen ook een rituele of opvoedende context kunnen hebben gehad. Beide benaderingen bestaan naast elkaar, en het beschikbare materiaal is te fragmentarisch om alle vragen definitief te beantwoorden.

Wat wel duidelijk is: haar werk gaf een zeldzaam krachtige plaats aan vrouwelijke ervaring. In haar verzen staan niet de daden van mannen centraal, maar de beleving van degene die liefheeft, wacht, vreest of terugdenkt.

Een kring van jonge vrouwen?

Al sinds de oudheid bestaat het beeld dat Sappho leiding gaf aan een groep jonge vrouwen. Soms wordt dat voorgesteld als een school, soms als een religieuze of culturele kring waarin zang, poëzie en voorbereiding op het huwelijk samenkwamen. Dat beeld past goed bij bepaalde gedichten, waarin afscheid, bruiloft en vrouwelijke verbondenheid een belangrijke rol spelen.

Toch moet ook hier een voorbehoud worden gemaakt. De bronnen zijn schaars en laten verschillende interpretaties toe. Het is dus veiliger te zeggen dat haar poëzie verbonden lijkt met een vrouwelijke gemeenschap of kring, dan om met zekerheid van een formele school te spreken. Juist in die omgeving krijgen haar liederen hun bijzondere toon: persoonlijk, ceremonieel en sociaal tegelijk.

Roem in de oudheid

Sappho genoot al vroeg een buitengewone reputatie. Latere auteurs schreven met bewondering over haar, en een beroemde traditie wil dat Plato haar de “Tiende Muze” noemde. Of die uitspraak werkelijk van Plato zelf komt, is niet helemaal zeker, maar zij laat wel zien hoe hoog haar aanzien in de oudheid was.

Haar gedichten werden in de Hellenistische tijd verzameld in negen boeken, waarschijnlijk geordend naar metrische vorm. Alleen al dat gegeven zegt veel over haar status in de literaire cultuur van de oudheid. Zij was geen marginale figuur, maar een auteur van de eerste rang, gelezen en bestudeerd door generaties na haar.

Ook Romeinse dichters kenden haar werk. Catullus en Horatius sloten in verschillende opzichten bij haar aan, soms in toon, soms in metrum. Zo bleef haar invloed hoorbaar, zelfs toen de wereld van het archaïsche Lesbos al ver achter de horizon lag.

Wat van haar werk bewaard bleef

Van die negen boeken is maar weinig over. Het grootste deel van Sappho’s poëzie kennen we uit citaten bij latere auteurs, uit grammaticale handboeken en uit papyrusvondsten, vooral uit Egypte. Lange tijd gold slechts één gedicht als volledig bewaard: de Ode aan Aphrodite. Door latere papyrusvondsten beschikken we daarnaast over enkele grotere, maar nog steeds beschadigde gedichten, waaronder het zogeheten Tithonos-gedicht en het Broersgedicht.

In totaal zijn enkele honderden regels min of meer leesbaar overgeleverd, naast veel kleinere fragmenten. Precieze aantallen verschillen per editie, omdat het afhangt van wat men als afzonderlijke regel of fragment telt. Wie haar leest, ontmoet dus vaak halve zinnen, afgebroken beelden en woorden die uit een beschadigde tekst oplichten.

Dat haar werk in fragmenten tot ons is gekomen, heeft soms aanleiding gegeven tot sterke verhalen. Zo wordt wel beweerd dat haar poëzie doelbewust door christenen of door de middeleeuwse kerk is vernietigd. Voor zo’n gerichte vernietiging bestaat geen stevig bewijs. Het verlies van haar oeuvre past eerder in een breder patroon: teksten op papyrus zijn kwetsbaar, en wat niet steeds opnieuw werd overgeschreven, verdween geleidelijk.

Mythen en latere verhalen

Juist omdat Sappho zo beroemd was, ontstonden er al vroeg verhalen over haar leven die moeilijk van feit te scheiden zijn. Het bekendste is de legende dat zij zich uit liefde voor de mooie Phaon van de Leucadische rots in zee zou hebben gestort. Dat verhaal wordt doorgaans beschouwd als een latere literaire uitvinding, waarschijnlijk gevoed door komische of romantiserende tradities, en niet als betrouwbare biografie.

Ook het bericht dat zij getrouwd zou zijn geweest met een man genaamd Cercylas van Andros wordt vaak met wantrouwen bekeken. Al in de oudheid viel op dat die naam verdacht veel weg heeft van een obscene grap. Veel onderzoekers zien het daarom niet als serieus historisch gegeven.

Dergelijke verhalen zeggen uiteindelijk minder over haar werkelijke leven dan over haar latere faam. Een beroemde dichteres trok nu eenmaal uitleg, navolging, spot en fantasie aan.

Dood en nalatenschap

Over de dood van Sappho is weinig met zekerheid bekend. Waarschijnlijk stierf zij op Lesbos, ergens in de eerste helft van de 6e eeuw v.Chr. De omstandigheden zijn niet betrouwbaar overgeleverd. Wat bleef, was haar naam, en vooral haar stem.

Die stem heeft een opmerkelijk lang leven gehad. In de literatuur, taal en cultuur bleef zij aanwezig. De woorden sapphisch en lesbisch herinneren daaraan, al hebben die in latere tijden hun eigen geschiedenis gekregen. Haar poëzie is bovendien van groot belang gebleven voor lezers die zoeken naar vroege uitdrukkingen van vrouwelijke ervaring en verlangen.

Dat alles maakt Sappho niet groter dan de bronnen toelaten, maar ook niet kleiner. Van haar leven weten we weinig. Van haar kunst weten we genoeg om te begrijpen waarom de oudheid haar zo hoog aansloeg. Zelfs in brokstukken is haar toon helder: muzikaal, precies en persoonlijk.

FAQ

Wanneer leefde Sappho?

Waarschijnlijk tussen ca. 630 en 570 v.Chr., in de late 7e en vroege 6e eeuw v.Chr.

Waar kwam Sappho vandaan?

Zij was afkomstig van het eiland Lesbos, vermoedelijk uit Mytilene of Eresos.

Waarom is Sappho beroemd?

Voor haar lyrische poëzie over liefde, verlangen en persoonlijke emotie, en voor haar grote invloed op latere dichters.

Was Sappho verbannen naar Sicilië?

Dat wordt in antieke bronnen vermeld, waarschijnlijk in verband met politieke onrust op Lesbos, maar volledige zekerheid is er niet.

Hoeveel werk van Sappho is bewaard gebleven?

Slechts een klein deel: één volledig overgeleverd gedicht, enkele grotere fragmenten en daarnaast veel losse, beschadigde regels.

Foto: Robert Strange, CC0, via Wikimedia Commons