Op de wanden van haar tempel in Deir el-Bahari keren schepen terug uit een ver land. Ze brengen kostbare goederen mee, waaronder levende wierookbomen waarvan de wortels in manden zijn verpakt. De reliëfs tonen een onderneming waarop Hatshepsut zich liet voorstaan: een expeditie naar het Land van Punt. Handel, godsdienst en koninklijk aanzien kwamen er samen.
Hatshepsut leefde ongeveer van 1508 tot 1458 v.Chr. en behoorde tot de 18e dynastie van Egypte. Ze was achtereenvolgens koningsdochter, koningsvrouw, regent en farao. Als vorst regeerde ze naast haar jonge stiefzoon Thoetmosis III, maar jarenlang lag de feitelijke leiding vooral bij haar. Haar monumenten maken die positie nog altijd zichtbaar, ondanks latere pogingen om haar koningschap uit de officiële herinnering te verwijderen.
Opgroeien aan het Egyptische hof
Haar vader was farao Thoetmosis I, haar moeder koningin Ahmose. De naam Hatshepsut wordt doorgaans vertaald als ‘Voornaamste der edele vrouwen’. Haar precieze geboortejaar is onbekend; rond 1508 v.Chr. is een gebruikelijke schatting. Ook andere dateringen uit deze periode kunnen per chronologisch overzicht enkele jaren verschillen.
Ze groeide op in een koningshuis waarin familiebanden en godsdienst het bestuur mede bepaalden. Egypte bevond zich in het Nieuwe Rijk, een periode van territoriale uitbreiding en grote rijkdom voor het hof en de tempels.
Haar huwelijk met haar halfbroer Thoetmosis II paste binnen de dynastieke verhoudingen. Als Grote Koninklijke Vrouw bekleedde zij de voornaamste positie onder zijn echtgenotes. Ze droeg ook de belangrijke religieuze titel Gods-echtgenote van Amon.
Het paar kreeg een dochter, Neferure. De latere Thoetmosis III was een zoon van de koning en een andere vrouw, Iset. Toen zijn vader rond 1479 v.Chr. stierf, was hij nog een kind. Hatshepsut nam het regentschap op zich.
Van regent tot farao
Aanvankelijk bestuurde de koningin het land namens de jonge koning. Dat was op zichzelf niet ongebruikelijk: koninklijke vrouwen konden bij een minderjarige opvolger als regent optreden. Wat daarna gebeurde, ging verder.
Uiterlijk rond het zevende regeringsjaar van Thoetmosis III, omstreeks 1473 v.Chr., presenteerde zij zich als volwaardig farao. Het precieze verloop van die overgang is niet volledig te reconstrueren. Vermoedelijk nam ze de koninklijke titels en voorstellingsvormen geleidelijk over.
Haar troonnaam werd Maatkare, een naam die verwees naar de zonnegod Ra en het Egyptische begrip maät: de juiste, door de goden gewilde orde. Ze telde haar regeringsjaren mee vanaf de troonsbestijging van haar stiefzoon.
Thoetmosis III verdween niet uit beeld. Hij bleef koning en werd op monumenten naast haar afgebeeld, al kreeg zij doorgaans de voornaamste plaats. Het oude beeld van een machteloze jongen die eenvoudigweg door een vijandige stiefmoeder werd opgesloten, wordt niet door overtuigend bewijs gedragen. Hoe hun persoonlijke verhouding was, weten we niet.
Haar machtsperiode duurde ruim twintig jaar wanneer het regentschap wordt meegerekend. Ze was daarmee een van de langst regerende vrouwelijke farao’s van Egypte.
Waarom Hatshepsut zich met een baard liet afbeelden
Een farao droeg herkenbare tekenen van zijn ambt: kronen, een ceremoniële baard en specifieke kleding. Die beeldtaal was overwegend mannelijk. Toen Hatshepsut het koningschap aannam, liet ze zich steeds vaker volgens die conventies voorstellen.
Dat betekent niet dat zij haar vrouw-zijn geheim probeerde te houden. In teksten bleven vrouwelijke grammaticale vormen voorkomen, en sommige beelden combineren vrouwelijke kenmerken met koninklijke regalia. Andere tonen haar met een volledig mannelijk lichaam. Het ging om de uitbeelding van het ambt, niet om een eenvoudige vermomming.
Ook verhalen over haar afkomst hielpen haar gezag te onderbouwen. In haar dodentempel liet ze voorstellen hoe Amon haar moeder bezocht in de gedaante van Thoetmosis I en haar goddelijke geboorte verwekte. Zulke scènes waren religieuze en politieke rechtvaardigingen van het koningschap, geen onafhankelijke verslagen van gebeurtenissen.
Tot haar vertrouwelingen behoorde Senenmoet, een hoge functionaris die onder meer betrokken was bij bouwprojecten en de opvoeding van Neferure. Zijn uitzonderlijke positie heeft speculaties over een liefdesrelatie opgeroepen. Daarvoor bestaat echter geen sluitend bewijs.
De expeditie naar Punt
Rond het negende regeringsjaar, ongeveer 1470 v.Chr., vertrok een expeditie naar Punt. Egypte onderhield al veel eerder contacten met dit gebied. De onderneming was dus geen ontdekkingstocht naar een volkomen onbekende bestemming.
Waar Punt precies lag, blijft onderwerp van onderzoek. Meestal wordt gezocht in het gebied rond de zuidelijke Rode Zee, vooral aan de Afrikaanse kust bij het huidige Eritrea en aangrenzende streken.
De reliëfs in Deir el-Bahari tonen schepen, bewoners, huizen op palen en de plaatselijke heerser met zijn vrouw. De teruggebrachte goederen omvatten onder meer geurstoffen, ebbenhout en levende mirrebomen. Vooral de geurstoffen waren belangrijk voor tempelrituelen.
Deze voorstellingen laten zien hoe de vorstin de expeditie wilde laten herinneren: als een succesvolle onderneming onder goddelijke bescherming. Ze zijn waardevolle historische bronnen, maar tegelijk zorgvuldig samengestelde koninklijke propaganda.
Haar bewind wordt vaak als vreedzaam beschreven. Handel en bouw kregen inderdaad veel nadruk, maar ook uit deze periode zijn militaire activiteiten bekend, onder meer in Nubië. Een tegenstelling tussen haar ‘vrede’ en de ‘oorlog’ van mannelijke farao’s doet de geschiedenis daarom tekort. Evenmin begon zij na een lange stilstand opnieuw met buitenlandse handel: de verdrijving van de Hyksos lag al generaties achter haar.
Bouwen voor de goden en het koningschap
Aan de voet van de rotswand bij Deir el-Bahari verrees haar beroemdste monument: Djeser-Djeseru, ‘Heiligste der heiligen’. De terrassen, zuilengalerijen en oplopende toegangen sluiten aan op het omringende landschap en op de oudere tempel van Mentoehotep II in de nabijheid.
Het complex diende haar dodencultus, maar bood ook ruimte aan de verering van goden, vooral Amon. De reliëfs over haar geboorte en de reis naar Punt maakten haar aanspraak op het koningschap zichtbaar voor wie er toegang had.
Senenmoet wordt sterk met het bouwproject verbonden, al laat zo’n omvangrijk complex zich niet zonder meer aan één ontwerper toeschrijven. Achter het monument stonden steenhouwers, tekenaars, opzichters, schippers en vele andere werklieden.
Ook in Karnak liet de vorstin bouwen. Daar verrezen onder haar bewind obelisken van rood graniet uit Aswan. Een nog overeind staand exemplaar is bijna dertig meter hoog. Inscripties verbonden zulke monumenten met haar toewijding aan Amon, maar ze maakten tegelijk duidelijk wie over de middelen beschikte om ze op te richten.
Haar bouwprogramma strekte zich uit tot andere plaatsen in Egypte. Het was zowel een religieuze verplichting als een manier om haar gezag in steen vast te leggen.
Dood en beschadiging van haar herinnering
Hatshepsut stierf rond 1458 v.Chr. Daarna regeerde Thoetmosis III alleen. Haar grafvoorzieningen worden verbonden met KV20 in de Vallei der Koningen, een graf dat zij ook voor haar vader liet inrichten.
Pas later, waarschijnlijk tegen het einde van de regering van haar opvolger, werden op verschillende plaatsen haar namen en koninklijke afbeeldingen verwijderd of vervangen. Beelden werden vernield en reliëfs omgehakt. Niet alles verdween, en vooral haar voorstelling als farao werd getroffen.
Over de bedoeling bestaat discussie. Persoonlijke wrok is vaak als verklaring gegeven, maar het lange tijdsverloop maakt een eenvoudige wraakactie minder aannemelijk. Mogelijk wilde het hof de mannelijke opvolgingslijn benadrukken of de aanspraken van de toekomstige Amenhotep II versterken. De precieze combinatie van politieke en religieuze motieven blijft onzeker.
De zoektocht naar haar mummie
In 2007 identificeerde een Egyptisch onderzoeksteam een mummie uit graf KV60 als die van Hatshepsut. Een losse tand uit een kistje met haar naam zou passen bij een ontbrekende kies in het gebit van deze vrouw.
Die identificatie is niet algemeen als definitief aanvaard. Daardoor moeten ook uitspraken over haar gezondheid voorzichtig worden behandeld. Onderzoekers hebben bij de toegeschreven mummie onder meer ernstig overgewicht, gebitsproblemen en mogelijke kanker besproken. Beweringen dat de vorstin zeker aan botkanker of diabetes stierf, gaan verder dan het beschikbare bewijs.
Haar doodsoorzaak blijft dus onzeker. Over de omvang van haar bouwactiviteiten bestaat veel minder twijfel: haar tempel, obelisken en inscripties vormen samen een uitvoerig, zij het beschadigd, verslag van haar koningschap.
Veelgestelde vragen
Wanneer leefde Hatshepsut?
Zij leefde vermoedelijk van circa 1508 tot 1458 v.Chr. Vanaf ongeveer 1479 v.Chr. was ze regent; uiterlijk rond 1473 v.Chr. trad ze op als farao.
Was zij de eerste vrouwelijke farao?
Nee. Onder anderen Sobekneferoe regeerde vóór haar als vrouwelijke koning. Hatshepsut behoort wel tot de bekendste en best gedocumenteerde voorbeelden.
Waarom droeg zij een valse baard?
De ceremoniële baard hoorde bij de traditionele voorstelling van een farao. Ze gebruikte deze beeldtaal om haar koninklijke ambt uit te drukken.
Waarom werd haar naam verwijderd?
Waarschijnlijk speelden dynastieke en politieke belangen mee. De beschadigingen begonnen pas geruime tijd na haar dood; persoonlijke wraak is daarom geen afdoende verklaring.
Is haar mummie gevonden?
In 2007 werd een mummie uit KV60 aan haar toegeschreven. Die identificatie blijft omstreden, waardoor ook haar doodsoorzaak niet vaststaat.
Foto: Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons



