1. Home
  2. Vakgebieden
  3. Militair en oorlog
  4. Richard Leeuwenhart
Richard Leeuwenhart

Richard Leeuwenhart

9 min lezen

Bij de muren van Châlus, in het voorjaar van 1199, stond Richard I van Engeland opnieuw waar hij zich het meest thuis leek te voelen: in een belegering. Daar werd hij geraakt door een kruisboogschot, een wond die fataal zou blijken. Het is een passend, bijna hard slot voor een leven dat in het teken stond van oorlog, eer, dynastieke strijd en verre expedities. Richard Leeuwenhart werd beroemd als koning en kruisvaarder, maar zijn leven speelde zich voor een groot deel buiten Engeland af.

Wie hem alleen kent als de Engelse vorst uit latere legenden, mist een belangrijk deel van het verhaal. Richard was ook hertog van Aquitanië, zoon van Eleonora van Aquitanië en Hendrik II, een vorst die Frans en Occitaans sprak, zich bewoog in de hofcultuur van Zuid-Frankrijk en slechts een klein deel van zijn regeerperiode daadwerkelijk in Engeland doorbracht.

Jeugd van Richard Leeuwenhart

Richard werd geboren op 8 september 1157, waarschijnlijk in Oxford. Hij was een van de zonen van Hendrik II van Engeland en Eleonora van Aquitanië, twee van de machtigste figuren van hun tijd. Zijn jeugd stond vanaf het begin in het teken van een uitgestrekt rijk dat zich uitstrekte van Engeland tot grote delen van het huidige Frankrijk.

Dat rijk was geen eenheid in moderne zin. Het bestond uit verschillende gebieden met eigen tradities, machtsverhoudingen en belangen. Voor Richard lag het zwaartepunt al vroeg op het continent. Vooral Aquitanië zou beslissend worden voor zijn vorming. Daar leerde hij de wereld kennen van kastelen, opstandige edelen, ridderschap en hoofse cultuur.

Hij sprak Frans en Occitaans, de talen van zijn omgeving en hofleven. Dat hij vermoedelijk geen of nauwelijks Engels sprak, was voor een vorst uit zijn dynastie niet uitzonderlijk. De Plantagenets waren in de eerste plaats heersers van een Frans-Engels machtsblok, niet van een natiestaat zoals latere eeuwen die zouden kennen.

Hertog van Aquitanië

In 1172 werd Richard officieel hertog van Aquitanië, al bleef zijn moeder daar een grote invloed houden. Dat hertogdom was rijk, uitgestrekt en moeilijk te beheersen. Lokale heren waren gewend aan zelfstandigheid en kwamen geregeld in opstand. Juist in die omgeving kreeg Richard zijn reputatie als hard en energiek militair leider.

Zijn verhouding met Eleonora van Aquitanië was daarbij van groot belang. Aquitanië was haar erfgoed, en Richard trad er in zekere zin op als haar opvolger en vertegenwoordiger. De band tussen moeder en zoon bleef sterk, zeker in vergelijking met de vaak gespannen verhoudingen binnen de rest van het gezin.

Zoals vaker in de twaalfde eeuw liepen familieconflicten en politiek door elkaar. Richard keerde zich, net als zijn broers, op verschillende momenten tegen zijn vader Hendrik II. Die opstanden waren geen jeugdig incident, maar onderdeel van de voortdurende strijd om macht, erfenis en invloed binnen de dynastie.

Richard I als koning van Engeland

Toen Hendrik II in 1189 stierf, volgde Richard hem op als koning van Engeland. Zijn kroning vond plaats op 3 september 1189 in Westminster. Toch is Richard I van Engeland een opvallend voorbeeld van een koning die zijn rijk niet vanuit Engeland beleefde. Tijdens zijn regering van 1189 tot 1199 verbleef hij er waarschijnlijk in totaal niet veel langer dan een half jaar, al lopen schattingen daarover iets uiteen.

Dat betekende niet dat Engeland onbelangrijk voor hem was. Het koninkrijk leverde geld, bestuurlijke structuur en prestige. Maar zijn aandacht ging vooral uit naar de kruistocht en naar zijn bezittingen in Frankrijk. Voor Richard was Engeland een essentieel deel van zijn macht, maar niet het centrum van zijn dagelijks leven.

Om zijn plannen te financieren, liet hij ambten, rechten en bezittingen verkopen en verhoogde hij belastingen. Tijdgenoten merkten daar scherp op dat hij alles zou verkopen als hij er een koper voor vond. Dat is misschien wat gechargeerd, maar het geeft goed weer hoe vastbesloten hij was om middelen bijeen te brengen voor zijn onderneming naar het Heilige Land.

Richard Leeuwenhart en de Derde Kruistocht

De naam Richard Leeuwenhart is onlosmakelijk verbonden met de Derde Kruistocht, die volgde op de verovering van Jeruzalem door Saladin in 1187. Richard nam in 1190 het kruis op en vertrok kort daarna oostwaarts. Onderweg liet hij al zien dat deze kruistocht een religieuze en politieke onderneming was.

Op Sicilië mengde hij zich in een opvolgingskwestie en kwam hij in conflict én samenwerking terecht met andere machthebbers, onder wie Tancred van Sicilië. Daarna veroverde hij in 1191 Cyprus op Isaak Komnenos, een stap die strategisch van groot belang bleek voor de bevoorrading van de kruisvaarders.

In dezelfde periode trouwde hij, op 12 mei 1191 op Cyprus, met Berengaria van Navarra. Het huwelijk bleef kinderloos. Wel had Richard waarschijnlijk een buitenechtelijke zoon, Filips van Cognac, al is de documentatie daarover minder stevig dan bij de grote politieke gebeurtenissen uit zijn leven.

Na zijn aankomst in het Heilige Land speelde Richard een hoofdrol bij het beleg en de inname van Akko in 1191. Daarna groeide zijn reputatie verder door zijn optreden in de Slag bij Arsuf op 7 september 1191, waar zijn leger Saladins troepen wist terug te slaan. Ook bij Jaffa in 1192 bewees hij zich opnieuw als bekwaam bevelhebber.

Toch wist hij Jeruzalem niet te heroveren. Dat is een kernpunt in iedere biografie van Richard Leeuwenhart. Zijn militaire talent stond buiten kijf, maar de kruistocht bereikte haar grootste doel niet. In 1192 sloot hij met Saladin een verdrag dat christelijke pelgrims toegang gaf tot Jeruzalem, terwijl de stad zelf in islamitische handen bleef. Voor sommigen was dat een pragmatisch succes; voor anderen een teleurstellend compromis.

De beroemde tegenstelling tussen Richard en Saladin heeft later bijna mythische vormen aangenomen. Middeleeuwse en latere schrijvers schilderden beiden graag af als ideale tegenstanders, moedig en edel. Historisch gezien is dat beeld deels gebaseerd op echte wederzijdse waardering, maar ook sterk gevormd door literaire traditie.

Gevangenschap en losgeld

De terugreis uit het Heilige Land bracht Richard in een gevaarlijke positie. Hij reisde vermomd door Europa, maar werd eind 1192 nabij Wenen herkend en gevangengenomen door hertog Leopold V van Oostenrijk, met wie hij tijdens de kruistocht in conflict was geraakt. Kort daarna werd hij overgedragen aan keizer Hendrik VI.

Voor een regerend koning was dat een vernederende en riskante situatie. Zijn vrijlating kostte een enorm losgeld, doorgaans geschat op 150.000 mark zilver. In Engeland en zijn andere gebieden werd zwaar geheven om dat bedrag bijeen te brengen. Kerkelijke schatten werden aangesproken, belastingen verhoogd en bezittingen omgezet in geld.

Deze episode laat twee kanten van Richard zien. Enerzijds was hij de gevierde krijgsheer van de Derde Kruistocht, anderzijds bleef hij kwetsbaar voor de politieke werkelijkheid van zijn tijd. Een koning kon op het slagveld uitblinken en toch onderweg een gevangene worden van rivalen die hun kans schoon zagen.

Richard kwam in 1194 vrij. Kort daarna keerde hij nog eenmaal naar Engeland terug, maar niet voor lang. Zijn prioriteit lag opnieuw in Frankrijk.

Oorlog met Filips II van Frankrijk

De laatste jaren van Richards leven stonden vooral in het teken van zijn strijd met Filips II van Frankrijk. Tijdens de kruistocht hadden zij nog samengewerkt, maar hun verhouding was al snel verslechterd. Filips maakte gebruik van Richards afwezigheid en gevangenschap om diens Franse gebieden onder druk te zetten.

Na zijn vrijlating richtte Richard zich met grote energie op het herstel van zijn positie. Hij boekte militaire successen en liet onder meer het indrukwekkende Château-Gaillard bouwen in Normandië, een fort dat zijn macht aan de Seine moest versterken. Ook hier blijkt weer hoezeer zijn koningschap verweven was met zijn continentale bezittingen.

Sommige historici zien in deze laatste fase een van zijn sterkste perioden als heerser: niet alleen als ridder op het slagveld, maar als strateeg en organisator van oorlog. Anderen wijzen erop dat zijn voortdurende campagnes een zware financiële last legden op zijn gebieden. Beide perspectieven horen bij een evenwichtig beeld van Richard I.

Persoonlijkheid, cultuur en reputatie

Richard Leeuwenhart dankt zijn bijnaam aan zijn moed en strijdlust, al is niet helemaal duidelijk wanneer die naam precies in omloop kwam. In elk geval sloot hij goed aan bij het beeld dat tijdgenoten en latere generaties graag zagen in een ideale riddervorst.

Maar hij was meer dan een krijger. Richard schreef poëzie en liederen, waarschijnlijk in het Occitaans en het Oudfrans. Een bekend voorbeeld is een klaaglied dat in verband wordt gebracht met zijn gevangenschap. Dat werk laat een andere kant zien: die van een vorst die zich thuis voelde in de verfijnde hofcultuur van zijn tijd.

Over zijn persoonlijkheid lopen de oordelen uiteen. Middeleeuwse kroniekschrijvers prezen zijn moed, vrijgevigheid en militaire talent. Tegelijk waren er ook tijdgenoten die hem roekeloos, hard en financieel veeleisend vonden. Dat dubbele beeld is niet vreemd. Richard was een vorst uit een gewelddadige eeuw, en zijn kwaliteiten als bevelhebber gingen samen met meedogenloosheid.

Dood van Richard Leeuwenhart

In maart 1199 belegerde Richard het kleine kasteel van Châlus-Chabrol in de Limousin. Waarom hij daar precies persoonlijk aanwezig was, wordt in de bronnen verschillend uitgelegd. Mogelijk ging het om een conflict over een gevonden schat; waarschijnlijker is dat het deel uitmaakte van een bredere campagne tegen opstandige lokale heren.

Tijdens het beleg werd hij geraakt door een kruisboogschot, vermoedelijk op 26 maart 1199. De wond raakte geïnfecteerd. Richard stierf op 6 april 1199, 41 jaar oud. Volgens latere overlevering vergaf hij de schutter op zijn sterfbed, maar zulke details zijn moeilijk met zekerheid vast te stellen.

Na zijn dood werd zijn lichaam verdeeld begraven, zoals bij hoge vorsten vaker gebeurde. Zijn ingewanden bleven in Châlus, zijn hart werd bijgezet in Rouen, en zijn lichaam werd begraven in de abdij van Fontevraud, naast zijn vader.

Nalatenschap van Richard I van Engeland

De historische Richard en de legendarische Richard zijn niet helemaal dezelfde figuur. In de eeuwen na zijn dood groeide hij uit tot het toonbeeld van de ridderlijke koning, vooral in Engelse verhalen en later in de Robin Hood-traditie. Dat beeld is krachtig, maar ook selectief.

Als koning van Engeland was hij minder aanwezig dan zijn faam doet vermoeden. Als heerser was hij in veel opzichten eerder een vorst van het Angevijnse rijk dan uitsluitend een Engelse koning. Zijn grootste talent lag in oorlogvoering, niet in rustig bestuur. Toch bleef zijn naam voortleven, juist omdat hij eigenschappen belichaamde die de middeleeuwse verbeelding sterk aanspraken: moed, eerzucht, krijgshaftigheid en persoonlijke durf.

Richard Leeuwenhart was dus niet alleen de held uit latere verhalen, en ook niet alleen de afwezige koning die zijn rijk vooral als inkomstenbron gebruikte. Hij was beide, en nog meer dan dat: een vorst van de twaalfde eeuw, gevormd door familieoorlogen, kruistochten en de politieke wereld van Frankrijk en Engeland samen.

FAQ

Wanneer leefde Richard Leeuwenhart?

Richard I werd geboren op 8 september 1157 en stierf op 6 april 1199.

Waarom heet Richard I “Leeuwenhart”?

Die bijnaam verwijst naar zijn reputatie als moedige en felle krijgsheer.

Was Richard Leeuwenhart vaak in Engeland?

Nee. Tijdens zijn regering verbleef hij waarschijnlijk maar een beperkt aantal maanden in Engeland.

Wat deed Richard Leeuwenhart tijdens de Derde Kruistocht?

Hij nam deel aan de inname van Akko, won onder meer bij Arsuf en Jaffa, maar heroverde Jeruzalem niet.

Hoe stierf Richard Leeuwenhart?

Hij overleed aan de gevolgen van een kruisboogwond die hij opliep tijdens het beleg van Châlus in 1199.

Foto: 14GTR, CC0, via Wikimedia Commons