Twee pontonbruggen over de Hellespont, een kanaal door de landengte bij Athos en een leger dat Europa binnen trok: weinig heersers uit de oudheid lieten zo nadrukkelijk zien wat een wereldrijk aan organisatie en middelen kon opbrengen. Xerxes I, in het Nederlands vaak Xerxes de Grote genoemd, regeerde van 486 tot 465 v.Chr. over het Achaemenidische Rijk. In Griekse teksten is hij meestal de hoogmoedige vijand, maar achter dat bekende beeld gaat een vorst schuil die ook bestuurder, bouwheer en erfgenaam van een enorme dynastie was.
Afkomst van Xerxes I
Xerxes I werd waarschijnlijk rond 519 v.Chr. geboren, al noemen bronnen soms een iets vroeger of later jaar. Zijn Oudperzische naam, Xšayāršā, wordt meestal uitgelegd als “heerser over helden” of “hij die over helden heerst”.
Zijn afkomst gaf hem een uitzonderlijk sterke positie. Hij was een zoon van Darius I, beter bekend als Darius de Grote, en van Atossa, een dochter van Cyrus de Grote. Via zijn vader hoorde hij bij de regerende tak van de Achaemeniden; via zijn moeder was hij verbonden met de stichter van het rijk zelf. Dat maakte zijn aanspraak op de troon bijzonder krachtig, ook al was hij niet de oudste zoon van Darius.
Over zijn vroege loopbaan is minder met zekerheid bekend dan oudere samenvattingen soms suggereren. Er wordt wel gezegd dat hij jarenlang gouverneur van Babylon was, maar dat is niet hard te bewijzen. Wel staat vast dat hij al vóór zijn troonsbestijging een vooraanstaande plaats aan het hof innam en door Darius als opvolger was aangewezen.
Troonsbestijging en eerste jaren als koning
Toen Darius in 486 v.Chr. stierf, volgde Xerxes hem op als koning. Daarmee werd hij heerser over een rijk dat zich uitstrekte van Egypte en Klein-Azië tot diep in Azië. De Perzische koning droeg niet alleen de titel “Koning der Koningen”, maar trad ook op als farao in Egypte en als oppervorst over een veelheid aan volken, talen en lokale tradities.
Zijn eerste regeringsjaren stonden in het teken van het herstellen van orde. In Egypte brak een opstand uit, die hij in 484 v.Chr. liet neerslaan. Ook in Babylon kwam verzet op. De Babylonische opstanden worden doorgaans eveneens in deze vroege fase van zijn regering geplaatst, al verschillen de details per bron. Dat hij hard optrad, lijdt weinig twijfel: voor een vorst van zo’n uitgestrekt rijk was gezag geen abstract begrip, maar een voorwaarde om het geheel bijeen te houden.
Pas nadat die brandhaarden waren bedwongen, kon hij zich richten op de onderneming waarmee zijn naam onlosmakelijk verbonden zou raken: de invasie van Griekenland.
Xerxes en de invasie van Griekenland
De veldtocht van 480 v.Chr. kwam niet uit het niets. Ze sloot aan op het beleid van Darius, die na de Ionische Opstand en de Atheense steun daaraan al een strafexpeditie tegen de Griekse wereld had voorbereid. Xerxes erfde dus niet alleen een rijk, maar ook een conflict.
De voorbereiding was indrukwekkend. Om zijn leger van Azië naar Europa te brengen, liet hij bruggen van schepen over de Hellespont slaan. Daarnaast werd een kanaal gegraven door de landengte bij Athos, waar eerder een Perzische vloot in zwaar weer verloren was gegaan. Zulke werken waren niet alleen praktisch. Ze toonden ook dat het hof in staat was natuur, arbeid en logistiek op een bijna onvoorstelbare schaal te organiseren.
Over de grootte van het leger lopen de schattingen sterk uiteen. Herodotus noemt aantallen die in de miljoenen lopen, maar die worden door moderne historici als onwaarschijnlijk beschouwd. Hoe groot de strijdmacht precies was, blijft onderwerp van debat. Wel is duidelijk dat het om een zeer groot, samengesteld leger ging, met troepen uit verschillende delen van het rijk.
Thermopylae, Athene en Salamis
De eerste fase van de campagne verliep gunstig voor de Perzische koning. Bij Thermopylae werd de Griekse verdediging doorbroken, terwijl de zeeslag bij Artemisium geen beslissende Griekse overwinning opleverde. Daarna lag de weg naar centraal Griekenland open.
Athene werd ingenomen nadat een groot deel van de bevolking de stad had verlaten. De Akropolis werd verwoest en heiligdommen gingen in vlammen op. In de Griekse herinnering werd dit een van de meest beladen momenten van de oorlog. Voor de Atheners was het een trauma; voor Xerxes was het vermoedelijk een daad van vergelding en machtsdemonstratie binnen een bredere oorlog.
Toch keerde het tij snel. Nog in 480 v.Chr. leed de Perzische vloot een zware nederlaag bij Salamis. Over de vraag hoe beslissend die slag precies was, bestaat nuance: in de traditionele lezing betekende Salamis het keerpunt van de hele invasie, terwijl sommige historici benadrukken dat Xerxes nog altijd over aanzienlijke landstrijdkrachten beschikte. Maar dat de nederlaag groot gewicht had, staat vast. Zij maakte verdere operaties moeilijker en dwong tot heroverweging van de campagne.
Xerxes keerde daarna terug naar Azië en liet een deel van het leger achter onder bevel van Mardonius. In 479 v.Chr. volgden de Perzische nederlagen bij Plataea op het land en Mycale op zee. Daarmee liep de poging om Griekenland duurzaam onder Perzische invloed te brengen vast.
Meer dan alleen een vijand van de Grieken
Wie alleen naar de oorlog in Griekenland kijkt, ziet maar een deel van zijn regering. Xerxes I was ook een vorst van hofrituelen, administratie en monumentale bouw. Net als zijn vader gebruikte hij architectuur om koninklijke macht zichtbaar te maken.
In Persepolis en Susa werden onder zijn bewind belangrijke projecten voortgezet en voltooid. In Persepolis wordt hij vaak verbonden met de Poort van Alle Naties en met de zogenoemde Hal van Honderd Zuilen. Zulke gebouwen waren geen losse pronkstukken. Ze maakten deel uit van een ceremonieel centrum waar de koning zijn heerschappij over vele landen en volken liet uitbeelden.
Dat beeld van orde en hiërarchie komt ook terug in de reliëfs van het Achaemenidische hof: delegaties uit verschillende gebieden brengen geschenken, gekleed in hun eigen dracht, maar opgenomen in één keizerlijk geheel. Juist daar wordt zichtbaar dat het rijk niet alleen met legers werd bestuurd, maar ook met symbolen, rituelen en een verfijnd bestuursapparaat.
Het beeld van Xerxes in Griekse en andere tradities
Het bekende portret van Xerxes is sterk gevormd door Griekse auteurs, vooral Herodotus en later ook tragediedichters. In die traditie verschijnt hij vaak als overmoedig, wispelturig en tiranniek. Dat is begrijpelijk: de Grieken schreven over een vijand die hun steden had bedreigd en in het geval van Athene ook daadwerkelijk had verwoest.
Tegelijk is voorzichtigheid nodig. Griekse teksten zijn onmisbaar, maar ze zijn niet neutraal. Perzische koninklijke inscripties laten een heel ander zelfbeeld zien: dat van een legitieme heerser die orde bewaakt, opstanden onderdrukt en zijn macht ontleent aan goddelijke gunst. Geen van beide perspectieven is volledig op zichzelf. Juist door ze naast elkaar te leggen, ontstaat een evenwichtiger beeld.
Ook in de Bijbelse traditie speelt hij mogelijk een rol. Veel onderzoekers identificeren Xerxes met Ahasveros uit het boek Esther. Die gelijkstelling is wijdverbreid, maar niet helemaal onomstreden. Er zijn ook andere voorstellen gedaan, al blijft Xerxes voor velen de meest waarschijnlijke kandidaat.
Dood van Xerxes I
Het einde van zijn leven kwam niet in een veldslag, maar aan het hof. In 465 v.Chr. werd Xerxes vermoord, waarschijnlijk in Persepolis of mogelijk in Susa; de antieke overlevering is niet op alle punten eensluidend. Vaak wordt Artabanus, een invloedrijke hoveling of commandant van de lijfwacht, als hoofdverantwoordelijke genoemd. De moord leidde tot onrust en opvolgingsstrijd, waarna zijn zoon Artaxerxes I uiteindelijk de macht in handen kreeg.
Die gewelddadige dood past in een bredere werkelijkheid van het Achaemenidische hof, waar dynastieke politiek, persoonlijke rivaliteit en staatsbelang dicht op elkaar zaten.
Nalatenschap van Xerxes de Grote
Xerxes de Grote bleef in het geheugen voortleven om verschillende redenen. Voor de Grieken was hij de koning die met een enorm leger kwam en uiteindelijk werd teruggeslagen. Voor het Perzische rijk was hij een heerser in de lijn van Darius en Cyrus, bewaker van een immens imperium en opdrachtgever van monumentale bouw. In ruïnes als die van Persepolis is zijn regering nog altijd tastbaar.
Zijn reputatie is daardoor dubbel gebleven. Hij was geen karikatuur van louter hoogmoed, maar ook niet slechts een miskende bestuurder. Xerxes I was een vorst van grote ambities, harde beslissingen en uitzonderlijke schaal. Juist daarom laat hij zich moeilijk in één eenvoudig beeld vangen.
FAQ
Wanneer leefde Xerxes I?
Hij werd waarschijnlijk rond 519 v.Chr. geboren en stierf in 465 v.Chr.
Waar staat Xerxes I het meest om bekend?
Vooral om de Perzische invasie van Griekenland in 480 v.Chr., met gebeurtenissen als Thermopylae, de inname van Athene en de nederlaag bij Salamis.
Was Xerxes I echt de zoon van Darius de Grote?
Ja. Hij was een zoon van Darius I en Atossa, die zelf een dochter van Cyrus de Grote was.
Welke bouwwerken worden met Xerxes verbonden?
Vooral delen van het paleiscomplex in Persepolis, waaronder de Poort van Alle Naties en de Hal van Honderd Zuilen, naast projecten in Susa.
Is Xerxes I dezelfde persoon als Ahasveros uit Esther?
Dat wordt vaak aangenomen, maar het is niet volledig zeker en andere identificaties zijn ook voorgesteld.
