Aspasia

Aspasia

7 min lezen

In een dialoog van Plato vertelt Socrates iets opmerkelijks: hij zou de kunst van het spreken hebben geleerd van een vrouw. Haar naam is Aspasia. Ook Perikles, de machtige Atheense staatsman, zou bij haar in de leer zijn geweest. Het is een prikkelende voorstelling, maar geen verslag dat we letterlijk kunnen nemen. Plato schreef filosofische literatuur, geen biografie.

Die spanning loopt door haar hele levensverhaal. Tijdgenoten bespotten haar als een gevaarlijke buitenlandse vrouw; latere schrijvers bewonderden haar verstand en welsprekendheid. Haar eigen stem is niet rechtstreeks bewaard gebleven. Wat weten we over de vrouw uit Milete die een plaats kreeg in de politieke en intellectuele geschiedenis van Athene?

Van Milete naar Athene

Aspasia werd vermoedelijk rond 470 v.Chr. geboren in Milete, een Griekse stad aan de westkust van het huidige Turkije. Over haar jeugd is nauwelijks iets met zekerheid bekend. Haar vader heette volgens de overlevering Axiochos. Dat zij uit een welgestelde familie kwam en een uitvoerige opleiding kreeg, is mogelijk, maar valt niet rechtstreeks te bewijzen.

Ook haar aankomst in Athene laat zich niet precies dateren. Vaak wordt ongeveer 450 v.Chr. genoemd. De stad was toen het middelpunt van een machtig bondgenootschap en trok kunstenaars, ambachtslieden en denkers uit de Griekse wereld aan. Achter die culturele bloei lag een samenleving met scherpe grenzen tussen burgers, vreemdelingen en tot slaaf gemaakte mensen.

Als buitenlandse behoorde zij niet tot de Atheense burgergemeenschap. Ze wordt doorgaans gerekend tot de metoiken: vrije, gevestigde vreemdelingen met een andere rechtspositie dan burgers. Over haar persoonlijke registratie of verplichtingen zijn echter geen gegevens bewaard.

Ook Atheense burgervrouwen hadden geen toegang tot volksvergadering en politieke ambten. Haar uitsluiting was dus niet alleen een gevolg van haar afkomst. Als buitenlandse vrouw stond zij op meerdere manieren buiten de instellingen waarin mannen over de stad beslisten.

Samenleven met Perikles

Waarschijnlijk vormde zij vanaf ongeveer het midden van de jaren 440 v.Chr. een huishouden met Perikles. Hij was eerder getrouwd geweest en had uit dat huwelijk twee wettige zonen. Wanneer zijn relatie met de vrouw uit Milete precies begon, blijft onzeker.

De twee leefden samen, maar zij gold niet als zijn wettige Atheense echtgenote. Daarbij speelde het onderscheid tussen burgers en niet-burgers een belangrijke rol. Perikles had zelf in 451/450 v.Chr. een wet laten aannemen die bepaalde dat alleen kinderen van twee Atheense ouders aanspraak hadden op burgerschap. Die wet ging dus in de eerste plaats over de status van kinderen; haar eenvoudigweg een verbod op gemengde huwelijken noemen, is te stellig.

Het paar kreeg een zoon, doorgaans Perikles de Jongere genoemd, vermoedelijk rond 440 v.Chr. Volgens de wet van zijn vader kwam hij aanvankelijk niet voor burgerschap in aanmerking.

De latere schrijver Ploutarchos schetst een ongewoon huiselijk beeld van de relatie: Perikles zou zijn partner bij vertrek en thuiskomst telkens hebben gekust. Dat detail is eeuwen na hun leven opgeschreven. Het laat vooral zien dat de overlevering hun band niet uitsluitend als een politieke of intellectuele verbintenis voorstelde.

Een reputatie van verstand en welsprekendheid

Het bekende beeld van een huis waar filosofen en politici bijeenkwamen, berust op antieke berichten over haar omgang met vooraanstaande Atheners. Ploutarchos vertelt dat Socrates haar bezocht en dat bekenden hun vrouwen meebrachten om naar haar te luisteren. Zulke verhalen wijzen op een reputatie van intellectueel gezag, maar leveren geen volledige gastenlijst of bewijs voor een georganiseerde school.

Vooral de kunst van het overtuigend spreken raakte met haar naam verbonden. In een stad waar rechtszaken en politieke besluiten sterk van mondelinge betogen afhingen, was dat een betekenisvolle vaardigheid.

In Plato’s Menexenus voert Socrates haar op als zijn leermeesteres in de retorica. Hij schrijft haar bovendien een grafrede toe en beweert dat zij ook de beroemde lijkrede van Perikles had samengesteld. De dialoog speelt echter met parodie, politieke kritiek en opzettelijke tijdsverwarring. Hij bewijst daarom niet dat zij werkelijk de auteur van die rede was.

Ook andere socratische schrijvers verbonden haar met onderwijs en overtuigingskracht. Bij Xenophon wordt haar inzicht in het beoordelen en samenbrengen van mensen genoemd. Van Aischines van Sphettos is een dialoog over haar slechts fragmentarisch overgeleverd.

Samen maken deze teksten duidelijk dat zij als een verstandige gesprekspartner kon worden voorgesteld. Welke denkbeelden werkelijk van haarzelf afkomstig waren, kunnen we niet reconstrueren. Er zijn geen geschriften bewaard die met zekerheid aan haar zijn toe te schrijven.

Mikpunt van spot en politieke beschuldigingen

Nabijheid tot de macht bracht niet alleen aanzien. Wie Perikles wilde treffen, kon ook zijn huishouden aanvallen. Komediedichters maakten zijn partner tot mikpunt van seksuele spot en vergeleken haar met vrouwen die volgens mythologische verhalen heersers beheersten.

Daar ligt een belangrijke bron van het traditionele beeld van Aspasia als hetaira, doorgaans vertaald als courtisane, en als bordeelhoudster. Sommige onderzoekers houden een bestaan als hetaira voor mogelijk. Anderen benadrukken dat de beschuldigingen vooral uit vijandige komedie en latere navertellingen komen. Haar precieze maatschappelijke positie blijft omstreden; de spot kan niet als een betrouwbaar beroepsregister worden gelezen.

Ook oorlogen werden aan haar toegeschreven. De Atheense strijd tegen Samos in 440-439 v.Chr. werd in de overlevering verbonden met haar afkomst uit Milete, dat met Samos in conflict was. Dat verklaart waarom het verwijt overtuigend kon klinken, maar bewijst niet dat zij het beleid bepaalde.

In Aristophanes’ komedie Acharniërs, opgevoerd in 425 v.Chr., verschijnt daarnaast een schertsende verklaring voor het conflict met Sparta: een reeks ontvoeringen van prostituees zou uiteindelijk Perikles tot maatregelen tegen Megara hebben gebracht. Het is een komische verdraaiing, geen geloofwaardige verklaring voor de Peloponnesische Oorlog, die in 431 v.Chr. begon.

Een onzeker proces

Volgens Ploutarchos klaagde de komediedichter Hermippos haar aan wegens goddeloosheid. Ook zou zij vrije vrouwen voor Perikles hebben benaderd. De staatsman zou haar met een emotioneel pleidooi hebben verdedigd en vrijspraak hebben bereikt.

Het verhaal wordt meestal kort vóór de Peloponnesische Oorlog geplaatst. Of dit proces werkelijk plaatsvond, is onderwerp van discussie. Sommige historici achten een aanklacht mogelijk binnen de politieke strijd tegen Perikles; anderen vermoeden dat komische beschuldigingen later tot een rechtszaak zijn uitgewerkt.

Die onzekerheid verdient een plaats in de biografie. Een uitvoerig verteld voorval is niet automatisch goed gedocumenteerd, zeker wanneer de bewaard gebleven beschrijving veel later werd opgeschreven.

Na de dood van Perikles

In 429 v.Chr. stierf Perikles tijdens de epidemie die Athene teisterde. Ook zijn twee wettige zonen waren tijdens die epidemie gestorven. Kort vóór zijn eigen dood kreeg hij volgens Ploutarchos toestemming om zijn zoon bij Aspasia als burger te laten erkennen: een uitzondering op de regel die hij zelf had ingevoerd.

Over haar verdere leven weten we weinig. Volgens een overlevering bij Aischines leefde zij daarna samen met Lysikles, een veekoopman en politicus. Of er sprake was van een huwelijk, is niet duidelijk. Hij sneuvelde in 428 v.Chr. tijdens een Atheense expeditie in Klein-Azië.

Daarna verdwijnt zij vrijwel uit de bronnen. Haar sterfjaar is onbekend. De soms genoemde dateringen rond 410 of 400 v.Chr. zijn schattingen, geen vaststaande levensdata.

Een leven achter de latere beelden

Latere generaties hebben haar telkens anders voorgesteld: als geliefde van een staatsman, filosofische leermeesteres, romantische heldin of voorbeeld van vrouwelijke zelfstandigheid. Die beelden vertellen ook iets over de tijd waarin ze ontstonden.

Hetzelfde geldt voor pogingen om haar met Diotima uit Plato’s Symposium te vereenzelvigen. Daarvoor bestaat geen overtuigend bewijs. De medische geschriften die onder de naam Aspasia worden aangehaald, worden doorgaans met een andere, veel latere vrouw verbonden.

Wat overblijft, is geen volledig levensportret. Wel tekent zich een vrouw af wier verstand en nabijheid tot Perikles voldoende indruk maakten om zowel bewondering als vijandigheid op te roepen. Hoeveel politieke invloed zij werkelijk uitoefende, blijft achter die uiteenlopende stemmen verborgen.

Veelgestelde vragen

Wanneer leefde Aspasia?

Zij werd vermoedelijk rond 470 v.Chr. geboren in Milete. Haar sterfjaar is onbekend; haar levensverhaal is tot omstreeks 428 v.Chr. te volgen.

Was zij getrouwd met Perikles?

Ze leefden samen en kregen een zoon, maar zij gold niet als zijn wettige Atheense echtgenote.

Was zij een filosoof?

Ze verschijnt in filosofische teksten als een intelligente gesprekspartner en leermeesteres. Een eigen filosofisch oeuvre of duidelijk omschreven leer is niet overgeleverd.

Was zij de leraar van Socrates?

In Plato’s Menexenus zegt Socrates dat zij hem retorica leerde. Dat is een literaire voorstelling, geen vaststaand biografisch feit.

Wanneer kreeg haar zoon het Atheense burgerschap?

Volgens Ploutarchos gebeurde dat kort vóór de dood van zijn vader in 429 v.Chr., bij wijze van uitzondering op de burgerschapswet.