In een huis vol kinderen, ergens in Delft, schilderde Johannes Vermeer kamers waarin het stil lijkt. Een vrouw leest een brief. Een dienstmeid schenkt melk. Licht valt door een raam en blijft hangen op een muur, een tafelkleed, een gezicht. Dat rustige beeld past maar ten dele bij zijn eigen leven. Vermeer leefde niet afgezonderd van de wereld, maar midden in een druk huishouden, in een stad van handel, geloof en ambacht.
Johannes Reyniersz. Vermeer werd in Delft gedoopt op 31 oktober 1632 en daar ook begraven op 15 december 1675. Zijn geboortedatum is niet met zekerheid bekend, maar meestal wordt aangenomen dat hij kort voor zijn doop is geboren. Anders dan sommige tijdgenoten trok hij niet van stad naar stad: Delft bleef het decor van zijn leven, zijn werk en zijn zorgen.
Johannes Vermeer en zijn jeugd in Delft
Vermeer was de zoon van Reynier Jansz., die zich bezighield met zijdehandel, een herberg dreef en ook in kunst handelde, en Digna Baltens. Het gezin was dus al vroeg verbonden met de wereld van koopwaar en schilderijen. In 1641 kocht zijn vader de herberg Mechelen aan de Markt in Delft. Die plek zou later ook voor Johannes Vermeer belangrijk worden.
Over zijn opleiding als schilder is weinig met zekerheid bekend. Er is geen document bewaard gebleven waarin staat bij wie hij in de leer ging. Kunsthistorici hebben verschillende namen genoemd, onder wie Leonaert Bramer, Carel Fabritius en mogelijk een Utrechtse schilder uit de kring van de caravaggisten, maar hard bewijs ontbreekt. Juist dat past bij Vermeer: veel in zijn leven is alleen in contouren zichtbaar.
Huwelijk, geloof en het gezin van Johannes Vermeer
In april 1653 trouwde Johannes Vermeer met Catharina Bolnes, afkomstig uit een katholieke familie. Het huwelijk stuitte aanvankelijk op weerstand van haar moeder, Maria Thins, die later juist een centrale figuur in zijn leven werd. De Delftse schilder Leonaert Bramer trad op als bemiddelaar.
Rond het huwelijk of kort daarvoor zal Vermeer zich waarschijnlijk tot het katholicisme hebben bekeerd. Ook hier geldt dat de precieze gang van zaken niet volledig vastligt, maar zijn latere leven speelde zich duidelijk af in een katholieke omgeving. Vanaf ongeveer 1660 woonde hij met Catharina en de kinderen in het huis van Maria Thins aan de Oude Langendijk, in de zogenoemde Paapse hoek van Delft.
Het echtpaar kreeg vijftien kinderen, van wie er elf levend werden gedoopt. Enkele kinderen stierven jong, zoals in de zeventiende eeuw helaas vaak gebeurde. Dat grote gezin maakt het des te opvallender dat Vermeers schilderijen zo ingetogen ogen. Achter de verstilde interieurs stond een huis vol stemmen, verplichtingen en kosten.
De start van zijn loopbaan als schilder
In 1653 werd Vermeer meester in het Delftse Sint-Lucasgilde. Dat was het formele begin van zijn loopbaan als zelfstandig schilder. Later werd hij binnen dat gilde ook gekozen tot hoofdman, in 1662-1663 en opnieuw in 1670-1671. Dat wijst erop dat hij in Delft aanzien genoot, ook al was zijn productie klein.
Wanneer zijn eerste schilderijen precies ontstonden, is niet altijd eenvoudig te zeggen. Vroege werken als Diana en haar nimfen en Christus in het huis van Martha en Maria laten een andere Vermeer zien dan de schilder van de beroemde stille kamers. In die beginfase experimenteerde hij nog met historiestukken, grotere figuren en een zwaardere schildertrant. Pas later verschoof zijn aandacht naar de intieme binnenruimte waarmee zijn naam nu zo sterk verbonden is.
Johannes Vermeer als schilder van licht
Wie naar Johannes Vermeer kijkt, ziet niet alleen wat er is afgebeeld, maar ook hoe aandachtig het is waargenomen. Het licht komt vaak van links, strijkt langs een kan, een broodkorst, een oorbel of een kaart aan de muur, en ordent de ruimte zonder nadruk. Dat is een van de redenen waarom zijn werk zo herkenbaar is.
Hij schilderde langzaam en waarschijnlijk in een laag tempo. Van Vermeer zijn vandaag meestal 34 tot 37 schilderijen als authentiek aanvaard, afhankelijk van de toeschrijving van enkele werken. Dat kleine aantal heeft zijn reputatie mede gevormd: elk schilderij lijkt zorgvuldig afgewogen.
Zijn kleurgebruik was kostbaar. Vermeer gebruikte onder meer natuurlijk ultramarijn, een duur pigment dat werd gewonnen uit lapis lazuli. Dat was geen vanzelfsprekende keuze. Het wijst op een verfijnde werkwijze, al zegt het niet automatisch dat hij financieel ruim zat; schilders konden materialen ook op krediet kopen of dankzij een opdrachtgever bekostigen.
Soms wordt gedacht dat Vermeer gebruikmaakte van een camera obscura, een optisch hulpmiddel waarmee licht en perspectief bestudeerd konden worden. Daarover bestaat discussie. Sommige effecten in zijn werk, zoals lichtvlekken en scherpe perspectieflijnen, passen bij zo’n hulpmiddel, maar sluitend bewijs dat hij het daadwerkelijk gebruikte, is er niet.
Bekende schilderijen van Johannes Vermeer
Onder de beroemdste werken van Johannes Vermeer staat Het melkmeisje, meestal gedateerd rond 1658-1660. Het schilderij toont een eenvoudige handeling, maar niets eraan is achteloos. De stroom melk, het brood op tafel, de ruwe muur en het invallende licht maken het tafereel bijna tastbaar.
Gezicht op Delft, waarschijnlijk geschilderd rond 1660-1661, laat zien dat Vermeer niet alleen een meester van interieurs was. Het stadsgezicht is geen topografische registratie alleen, maar ook een studie van atmosfeer, water, wolken en zonlicht. Het is bovendien een zeldzaam voorbeeld van een stadsaanzicht binnen zijn kleine oeuvre.
Het beroemdste werk is tegenwoordig Meisje met de parel, meestal gedateerd rond 1665. Strikt genomen gaat het niet om een portret in de gebruikelijke zin, maar om een tronie: een studie van een gezicht of karakter in opvallend kostuum. Ook de “parel” is onderwerp van discussie; sommige onderzoekers denken dat het om glas of gepolijst tin kan gaan in plaats van een echte parel.
Andere belangrijke werken zijn De schilderkunst of Allegorie op de schilderkunst uit circa 1666-1668, De brieflezende vrouw, De muziekles en Vrouw met weegschaal. Steeds keert die geconcentreerde blik terug: kamers waarin weinig gebeurt, maar waarin elk detail gewicht krijgt.
Kunsthandel, herberg en geldzorgen
Johannes Vermeer was niet alleen schilder. Net als zijn vader handelde hij in kunst, en ook de herberg Mechelen bleef met de familie verbonden. Dat gemengde bestaan was in de Republiek niet ongewoon. Een schilder kon meerdere inkomstenbronnen nodig hebben, zeker wanneer hij langzaam werkte en weinig produceerde.
In verband met zijn werk wordt vaak Pieter Claesz. van Ruijven genoemd, een welgestelde Delftenaar die mogelijk een belangrijk deel van Vermeers schilderijen kocht. Veel wijst erop dat Van Ruijven, en later diens familie, een cruciale rol speelde als afnemer. Toch is ook hier voorzichtigheid nodig: niet alles over die relatie is met documenten dichtgetimmerd.
Wat wel duidelijk is, is dat Vermeer financieel kwetsbaar bleef. Zijn werk was verfijnd, maar leverde geen zekere welstand op. Een groot gezin, een beperkte productie en een onrustige kunstmarkt maakten hem afhankelijk van omstandigheden die hij maar ten dele kon sturen.
De laatste jaren van Johannes Vermeer
Het Rampjaar 1672 trof de Republiek zwaar, en de kunsthandel kreeg een harde klap. Oorlog, economische onzekerheid en teruglopende koopkracht raakten ook Delft. Voor iemand als Vermeer, die deels leefde van kunstverkoop en handel, waren dat ingrijpende jaren.
Na zijn dood verklaarde Catharina Bolnes in een verzoekschrift dat haar man door de economische malaise in grote spanning en neerslachtigheid was geraakt. Volgens haar was hij in anderhalve dag van een gezonde man veranderd in iemand die ernstig ziek werd en stierf. Zulke formuleringen komen uit een juridisch document en moeten met enige voorzichtigheid worden gelezen, maar ze geven wel een indruk van de druk waaronder hij stond.
Johannes Vermeer overleed in Delft en werd begraven op 15 december 1675. Hij was 43 jaar oud. Hij liet schulden na, en zijn weduwe kon de financiële last niet dragen.
Dood, boedel en de latere roem van Johannes Vermeer
Na Vermeers overlijden werd Antoni van Leeuwenhoek, de Delftse onderzoeker en tijdgenoot, aangesteld als curator van de boedel. Dat detail is vaak genoemd omdat het twee beroemde Delftenaren met elkaar verbindt, maar het laat vooral zien hoe precair de situatie was. Vermeers nalatenschap bestond niet uit een groot fortuin, maar uit schulden, bezittingen en een klein aantal kostbare schilderijen.
In de decennia na zijn dood raakte hij grotendeels uit zicht. Pas in de negentiende eeuw werd Johannes Vermeer opnieuw onder de aandacht gebracht, vooral door de Franse criticus Théophile Thoré-Bürger. Sindsdien groeide zijn reputatie gestaag. Wat in zijn eigen tijd een klein oeuvre was, werd later gezien als een van de hoogtepunten van de Nederlandse schilderkunst.
Die waardering heeft niet alleen te maken met zeldzaamheid. Vermeer wist iets vast te leggen wat moeilijk in woorden te vatten is: de spanning tussen eenvoud en precisie, tussen alledaagsheid en concentratie. Daarom blijven Meisje met de parel, Het melkmeisje en Gezicht op Delft steeds opnieuw bekeken worden.
FAQ
Wanneer werd Johannes Vermeer geboren?
Johannes Vermeer werd gedoopt op 31 oktober 1632 in Delft. Zijn exacte geboortedatum is niet bekend.
Waar woonde Johannes Vermeer?
Hij woonde zijn hele leven in Delft. Vanaf circa 1660 leefde hij met zijn gezin in het huis van zijn schoonmoeder Maria Thins aan de Oude Langendijk.
Was Johannes Vermeer alleen schilder?
Nee. Johannes Vermeer was ook actief als kunsthandelaar, en via zijn familie was hij verbonden met herberg Mechelen.
Wat zijn de bekendste schilderijen van Johannes Vermeer?
De bekendste werken van Johannes Vermeer zijn Meisje met de parel, Het melkmeisje en Gezicht op Delft.
Hoe stierf Johannes Vermeer?
Hij overleed in 1675, waarschijnlijk na een periode van zware financiële en geestelijke druk. Zeker is dat hij schulden naliet en dat zijn gezin in moeilijke omstandigheden achterbleef.
