Een anjer in het knoopsgat werd zijn handelsmerk. Voor veel Nederlanders hoorde dat beeld onlosmakelijk bij Prins Bernhard: de echtgenoot van koningin Juliana, zichtbaar aanwezig bij militaire plechtigheden, internationale bijeenkomsten en publieke optredens. Maar achter die herkenbare verschijning school een leven vol tegenstellingen. Hij gold voor de een als oorlogsfiguur en vertegenwoordiger van Nederland in de wereld, voor de ander als een man van dubieuze keuzes, affaires en hardnekkige schandalen.
Bernhard werd geboren op 29 juni 1911 in Jena, als Bernhard Leopold Friedrich Eberhard Julius Kurt Karl Gottfried Peter zur Lippe-Biesterfeld. Hij stamde uit de Duitse adel en groeide op in een Europa dat in korte tijd ingrijpend veranderde. De val van oude vorstenhuizen, de onrust van het interbellum, de opkomst van het nationaalsocialisme, de oorlog en de naoorlogse wederopbouw vormden de achtergrond van zijn leven. Via zijn huwelijk met Juliana werd hij een van de bekendste leden van het Nederlandse koningshuis.
Jeugd en afkomst
Zijn familie behoorde tot het huis Lippe-Biesterfeld, een zijtak van het vorstenhuis Lippe. In zijn jonge jaren woonde Bernhard onder meer op landgoed Reckenwalde, destijds in Duitsland en tegenwoordig Wojnowo in Polen. Hij kreeg eerst privéonderwijs en bezocht later verschillende scholen en kostscholen.
In 1929 behaalde hij zijn eindexamen in Berlijn. Daarna studeerde hij rechten in Lausanne, München en Berlijn. Die studiejaren vielen samen met een periode van politieke en maatschappelijke ontwrichting in Duitsland. Voor iemand uit zijn milieu betekende dat niet alleen een vormingstijd, maar ook een kennismaking met een wereld waarin oude zekerheden snel verdwenen.
Studententijd, NSDAP-lidmaatschap en eerste werk
Een van de meest omstreden onderdelen van zijn levensverhaal ligt in deze jaren. Vaststaat dat Bernhard in de jaren dertig in aanraking kwam met nationaalsocialistische organisaties. Zijn NSDAP-lidmaatschap is lang onderwerp van discussie geweest, mede doordat hij het later ontkende of bagatelliseerde. Dat hij lid is geweest, wordt echter ondersteund door teruggevonden documenten, waaronder een lidmaatschapskaart. Ook is bekend dat hij verbonden was aan enkele aan de partij gelieerde organisaties.
Over de betekenis daarvan lopen de interpretaties uiteen. Voor critici was het meer dan een formaliteit en werpt het een blijvende schaduw over zijn latere publieke rol. Verdedigers hebben erop gewezen dat veel jonge Duitsers uit zijn omgeving in die jaren soortgelijke keuzes maakten, soms uit opportunisme, soms uit aanpassing aan de omstandigheden. Zeker is in elk geval dat dit verleden hem zijn hele leven is blijven achtervolgen.
Na zijn studie ging hij werken bij IG Farben, het grote Duitse chemieconcern dat later berucht zou worden vanwege zijn verwevenheid met het naziregime. Bernhard werkte enige tijd in Parijs. Lang duurde die fase niet, want zijn verloving met de Nederlandse troonopvolger veranderde zijn leven ingrijpend.
Huwelijk met Juliana en komst naar Nederland
In 1936 verloofde Bernhard zich met prinses Juliana. Het huwelijk trok veel aandacht, niet alleen omdat Juliana troonopvolger was, maar ook omdat een Duitse aristocraat toetrad tot het Nederlandse vorstenhuis in een tijd van groeiende spanning in Europa.
Op 24 november 1936 verkreeg hij de Nederlandse nationaliteit. Op 7 januari 1937 trouwde hij met Juliana in Den Haag. Bij die gelegenheid kreeg hij de titel Prins der Nederlanden. Daarmee werd hij in één klap een publieke figuur in zijn nieuwe vaderland.
Het echtpaar kreeg vier dochters: Beatrix, Irene, Margriet en Christina. Met de geboorte van Beatrix in 1938 werd ook duidelijk hoe belangrijk dit huwelijk was voor de dynastieke continuïteit van het huis Oranje.
Oorlogsjaren en opbouw van zijn reputatie
Toen Duitsland in mei 1940 Nederland binnenviel, week de koninklijke familie uit. Koningin Wilhelmina en prinses Juliana verbleven in Londen en later deels in Canada; Bernhard speelde vanuit Londen een zichtbare rol in de Nederlandse oorlogsinspanningen. Juist in deze jaren ontstond het beeld dat hem lang zou blijven vergezellen: dat van de actieve, energieke prins in uniform.
Hij volgde militaire opleidingen, vloog mee op geallieerde missies en trad op als verbindende figuur tussen de Nederlandse regering in ballingschap, de geallieerde militaire leiding en het verzet. In september 1944 werd hij benoemd tot bevelhebber van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten, de organisatie waarin verschillende verzetsgroepen werden samengebracht.
Op 5 mei 1945 was hij in Hotel De Wereld in Wageningen aanwezig bij de besprekingen over de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland. Dat moment gaf zijn oorlogsreputatie een bijna symbolische lading. Voor veel tijdgenoten belichaamde hij de terugkeer van gezag en nationale waardigheid.
Later zijn rond zijn oorlogsjaren ook legendes ontstaan. Sommige verhalen maakten zijn rol groter of dramatischer dan de bronnen toelaten. Zo is er geen stevig bewijs voor de bewering dat hij verantwoordelijk zou zijn geweest voor het mislukken van Operatie Market Garden. Ook de zogeheten stadhoudersbrief, waarin hij zich aan Hitler zou hebben aangeboden, geldt onder historici niet als een aannemelijk of bewezen verhaal. Zijn oorlogsrol was dus belangrijk, maar is in de herinnering soms ook geromantiseerd.
Prins-gemaal en publieke rol na de oorlog
Na de bevrijding bleef Bernhard sterk verbonden met de krijgsmacht. In 1945 werd hij inspecteur-generaal van de Koninklijke Landmacht, later kreeg hij ook een bredere militaire positie. Toen Juliana in 1948 koningin werd, werd hij de prins-gemaal van Nederland.
In de naoorlogse jaren ontwikkelde hij zich tot een opvallend en eigenzinnig lid van de koninklijke familie. Hij bezocht bedrijven, reisde veel, legde internationale contacten en presenteerde zich graag als iemand die deuren kon openen voor Nederland. In een tijd van wederopbouw en nieuwe internationale verhoudingen was dat voor regering en bedrijfsleven vaak welkom.
Zijn positie bleef wel bijzonder. Formeel had hij geen politieke macht, maar door zijn netwerk, zijn uitstraling en zijn vele functies oefende hij wel degelijk invloed uit. Dat maakte hem voor sommigen waardevol en voor anderen lastig. Bernhard bewoog zich graag vrij, ook waar de grenzen van zijn constitutionele rol niet altijd scherp waren.
Bilderberg, natuur en cultuur
Zijn internationale netwerk kreeg onder meer vorm in de Bilderbergconferenties. Hij was een van de initiatiefnemers van de eerste bijeenkomst in 1954 en bleef jarenlang voorzitter. Daar kwamen politici, diplomaten, zakenmensen en opiniemakers uit Europa en Noord-Amerika bijeen om in besloten kring te spreken over internationale vraagstukken. Voor Bernhard paste dat bij zijn voorkeur voor informele invloed en persoonlijke contacten.
Ook natuurbescherming werd een belangrijk onderdeel van zijn openbare werk. In 1961 was hij betrokken bij de oprichting van het Wereld Natuur Fonds; kort daarna werd hij de eerste internationale president van die organisatie. Die functie vervulde hij tot 1976. Daarmee gaf hij zichtbaarheid aan natuurbehoud op een moment dat dit onderwerp internationaal aan gewicht won.
Daarnaast was hij betrokken bij cultuur. Het Prins Bernhard Fonds, later het Prins Bernhard Cultuurfonds, droeg zijn naam en ondersteunde culturele initiatieven. Ook de Zilveren Anjer, uitgereikt aan mensen met bijzondere verdiensten voor cultuur en natuur, werd nauw met hem verbonden. Zo liep in zijn publieke optreden veel door elkaar: krijgsmacht, diplomatie, natuur, cultuur en representatie.
Privéleven en publieke beeldvorming
Bernhard was een man over wie altijd veel werd gesproken. Zijn stijl was losser en flamboyanter dan die van veel andere leden van het hof. Dat leverde hem bewondering op, maar ook irritatie. Voorstanders zagen charme, durf en internationale allure. Tegenstanders zagen ijdelheid, ontrouw en een neiging om grenzen op te zoeken.
Zijn privéleven droeg sterk bij aan dat dubbelzinnige beeld. Het huwelijk met Juliana stond geregeld onder druk. Bovendien werd later bekend dat hij buitenechtelijke kinderen had: Alicia de Bielefeld, geboren in 1952, en Alexia Grinda, geboren in 1967. Die onthullingen bevestigden voor velen een reputatie die al langer rond hem hing.
Ook kleinere verhalen groeiden soms uit tot mythen. Een verkeersongeval in 1937 werd later wel voorgesteld als bewijs van uitzonderlijke roekeloosheid of heldhaftigheid, terwijl de feitelijke toedracht minder spectaculair was. Zulke voorbeelden laten zien hoe gemakkelijk het beeld rond Bernhard werd aangedikt, zowel in bewonderende als in kritische richting.
Greet Hofmans en de Lockheed-affaire
De eerste grote crisis rond zijn positie binnen het hof ontstond in de jaren vijftig, tijdens de Greet Hofmans-affaire. Hofmans, een gebedsgenezeres met invloed aan het hof, raakte nauw betrokken bij koningin Juliana. De kwestie leidde tot ernstige spanningen binnen de koninklijke familie en tot onrust in politieke kring. Bernhard speelde daarin een rol als tegenstander van Hofmans en haar invloed, maar de affaire maakte tegelijk zichtbaar hoe kwetsbaar de verhoudingen aan het hof waren.
Nog zwaarder woog de Lockheed-affaire in 1976. Uit onderzoek bleek dat Bernhard geld had aangenomen van de Amerikaanse vliegtuigfabrikant Lockheed, die probeerde invloed uit te oefenen op aankoopbeslissingen. Een strafrechtelijke vervolging bleef uit, mede vanwege de staatsrechtelijke gevolgen die dat zou hebben gehad, maar de conclusies waren ernstig genoeg om hem te dwingen zijn militaire functies en andere openbare taken neer te leggen.
Daarmee liep zijn officiële loopbaan abrupt ten einde. De affaire beschadigde zijn reputatie blijvend. Voor sommigen was dit het beslissende bewijs dat achter de publieke charme een man schuilging die zich te veel permitteerde. Anderen bleven onderscheid maken tussen zijn verdiensten in oorlog en wederopbouw enerzijds en zijn misstappen anderzijds.
Laatste jaren en overlijden
In zijn laatste levensjaren bleef Bernhard, ondanks afnemende gezondheid, een bekende verschijning bij publieke gelegenheden. Zijn status binnen de familie en in de publieke herinnering bleef bijzonder: omstreden, maar nooit onbeduidend.
Hij overleed op 1 december 2004 in het Universitair Medisch Centrum Utrecht. De doodsoorzaak hield verband met kanker. Bernhard werd 93 jaar oud. Met zijn dood verdween een figuur die bijna de hele twintigste eeuw van nabij had meegemaakt en die in Nederland decennialang zichtbaar aanwezig was geweest.
Nalatenschap van Prins Bernhard
De nalatenschap van Prins Bernhard laat zich moeilijk in één oordeel vangen. Zijn naam is verbonden met de oorlogsjaren, met de Binnenlandse Strijdkrachten en met de capitulatiebesprekingen in Wageningen. Ook zijn inzet voor internationale contacten, natuurbehoud en culturele instellingen heeft sporen nagelaten.
Tegelijk blijven zijn NSDAP-verleden, de Lockheed-affaire en zijn gedrag in de privésfeer onlosmakelijk deel uitmaken van zijn biografie. Juist die combinatie verklaart waarom hij zo’n omstreden plaats in de Nederlandse geschiedenis houdt. Hij was geen figuur die zich eenvoudig liet samenvatten: niet louter held, niet alleen schandaalfiguur, maar een prins wiens openbare leven voortdurend balanceerde tussen aanzien en aantasting daarvan.
FAQ
Wanneer leefde Prins Bernhard?
Hij werd geboren op 29 juni 1911 en overleed op 1 december 2004.
Waar werd Prins Bernhard geboren?
In Jena, in Duitsland.
Was Prins Bernhard lid van de NSDAP?
Ja. Daarover bestond lang discussie, maar documenten ondersteunen dat hij in de jaren dertig lid is geweest.
Wat was de Lockheed-affaire?
Dat was het schandaal waarbij bleek dat Bernhard geld had aangenomen van vliegtuigbouwer Lockheed. Daarna moest hij zijn openbare functies neerleggen.
Hoeveel kinderen had hij?
Met Juliana kreeg hij vier dochters. Daarnaast werden later twee buitenechtelijke dochters bekend.
