In de herfst van 1768 liet de machtigste vrouw van Rusland iets doen waar veel vorsten voor terugschrokken: ze liet zich inenten tegen pokken. Het was een persoonlijk risico, maar ook een politiek gebaar. Catharina de Grote begreep als weinig anderen dat macht niet alleen op het slagveld of in paleizen werd uitgeoefend, maar ook in beelden, gebaren en verhalen. Dat gold voor haar hele leven. Ze begon als een betrekkelijk onbeduidende Duitse prinses en eindigde als tsarina van Rusland, na een staatsgreep, tientallen jaren van oorlog en uitbreiding, en een zorgvuldig opgebouwd imago als verlichte vorstin.
Van Sophie uit Stettin naar grootvorstin in Rusland
Catharina de Grote werd geboren als Sophie Augusta Frederika van Anhalt-Zerbst op 2 mei 1729 in Stettin, toen een Pruisische stad, nu Szczecin in Polen. Ze stamde uit een Duits vorstenhuis, maar niet uit de hoogste regionen van Europa. Juist daarom was een goed huwelijk van groot belang.
Dat huwelijk diende zich aan toen keizerin Elisabeth van Rusland op zoek was naar een geschikte bruid voor haar neef en troonopvolger, de latere Peter III. Sophie reisde in 1744 naar Rusland. Daar bekeerde zij zich tot de Russisch-orthodoxe kerk en nam zij de naam Ekaterina Aleksejevna aan. In 1745 trouwde ze met Peter.
Het Russische hof waarin zij terechtkwam, was hard, ceremonieel en vol wantrouwen. Het huwelijk zelf was ongelukkig. Catharina en Peter groeiden eerder uit elkaar dan naar elkaar toe. In haar memoires schetste zij hem als kinderachtig en ongeschikt om te regeren, maar die memoires waren ook een vorm van zelfverdediging. Historici nemen haar oordeel daarom niet zonder meer over. Wel is duidelijk dat hun verhouding slecht was en dat Catharina al vroeg leerde hoe kwetsbaar haar positie aan het hof was.
De staatsgreep van 1762
Het beslissende jaar in haar leven was 1762. Na de dood van keizerin Elisabeth besteeg Peter III de troon. Zijn regering duurde slechts enkele maanden. Hij maakte zich in korte tijd impopulair, onder meer door zijn bewondering voor Pruisen en zijn optreden tegenover leger en hofelite. In juli 1762 greep Catharina, gesteund door onder anderen de gebroeders Orlov en delen van de garde, de macht.
Peter III werd afgezet en stierf kort daarna in gevangenschap. Over die dood bestaat nog altijd discussie. Waarschijnlijk werd hij vermoord door samenzweerders, maar in hoeverre Catharina daarvan vooraf wist of het heeft bevolen, blijft onderwerp van debat. Zeker is dat zij politiek profiteerde van zijn dood en dat haar heerschappij begon met geweld en intrige, niet met een onbetwiste erfopvolging.
Vanaf 1762 regeerde zij als tsarina over Rusland. Dat zou zij blijven doen tot haar dood in 1796, een regeerperiode van 34 jaar.
Catharina de Grote en de Verlichting
Catharina presenteerde zich graag als een vorstin van de Verlichting. Ze correspondeerde met Voltaire en Diderot en volgde met grote belangstelling de ideeën die in West-Europa circuleerden. Daarmee plaatste zij zichzelf bewust in een Europees netwerk van geleerden en denkers.
Toch was haar verhouding tot die Verlichting nooit eenvoudig. Ze bewonderde de taal van rede, orde en vooruitgang, maar regeerde tegelijk als alleenheerser over een enorm rijk met diepe sociale tegenstellingen. Dat spanningsveld is kenmerkend voor haar bewind.
Een belangrijk voorbeeld is de zogeheten Nakaz of Instructie van 1767, een tekst die zij opstelde voor een wetgevende commissie. Daarin nam zij ideeën over uit onder meer Montesquieu en Beccaria, bijvoorbeeld over wetgeving en straf. De commissie leverde uiteindelijk geen nieuw wetboek op, maar de tekst laat wel zien hoe Catharina gezien wilde worden: als een heerseres die niet alleen macht uitoefende, maar die macht ook intellectueel wilde rechtvaardigen.
Ook op andere terreinen probeerde zij veranderingen in gang te zetten. Onder haar bewind kwam meer aandacht voor onderwijs, bestuur en volksgezondheid. Haar pokkeninenting in 1768, uitgevoerd door de Engelse arts Thomas Dimsdale, was in dat opzicht veelzeggend. Het ging nog om variolatie, een vroege vorm van inenting, niet om de latere vaccinatie met koepokken die pas aan het eind van de achttiende eeuw werd ontwikkeld. Juist daarom maakte haar besluit zoveel indruk.
Hervormingen, maar niet voor iedereen
Wie Catharina de Grote alleen ziet als hervormer, mist een belangrijk deel van het verhaal. Haar regering bracht bestuurlijke vernieuwing, maar verstevigde ook de macht van de adel. Na de grote opstand van Jemeljan Poegatsjov in 1773-1775 werd zij voorzichtiger en harder. Die opstand, die zich voordeed als een beweging rond de zogenaamd nog levende Peter III, liet zien hoe broos de orde in het rijk kon zijn.
Na de onderdrukking van de opstand koos Catharina vaker voor controle dan voor experiment. De lijfeigenschap werd niet verlicht, maar in veel gebieden juist verder verankerd. Voor de adel betekende haar bewind vaak meer zekerheid en privileges; voor veel boeren gold dat veel minder. Dat maakt haar nalatenschap dubbelzinnig. Ze sprak de taal van de Verlichting, maar de sociale werkelijkheid van haar rijk bleef scherp ongelijk.
Die dubbelzinnigheid werd nog duidelijker na de Franse Revolutie van 1789. Aanvankelijk had Catharina met belangstelling naar Franse ideeën gekeken, maar toen de revolutie radicaler werd, sloeg haar houding om. Kritische stemmen en revolutionaire invloeden werden strenger bestreden. Het verlichte imago bleef bestaan, maar kreeg in haar laatste jaren een duidelijk autoritairer toon.
Oorlog, expansie en de Russische Gouden Eeuw
Onder Catharina groeide Rusland uit tot een nog zwaardere speler in Europa. Haar regering wordt daarom vaak verbonden met wat later de Russische Gouden Eeuw is genoemd, al is dat vooral een term van latere historici en bewonderaars. Die benaming legt de nadruk op glans, macht en cultuur, maar minder op dwang en oorlog.
Territoriale uitbreiding speelde een hoofdrol in haar bewind. In de oorlogen tegen het Ottomaanse Rijk boekte Rusland belangrijke successen. De Krim, die eerst onder invloed van het Ottomaanse Rijk stond, werd in 1783 door Rusland geannexeerd. Dat was een geopolitieke doorbraak: Rusland kreeg steviger toegang tot de Zwarte Zee en vergrootte zijn invloed in het zuiden.
Ook de Poolse Delingen van 1772, 1793 en 1795 behoren tot de grote gebeurtenissen van haar tijd. Samen met Pruisen en Oostenrijk verdeelde Rusland grote delen van het Pools-Litouwse Gemenebest. Voor Rusland betekende dat gebiedswinst en meer invloed; voor Polen het verdwijnen van de staat van de kaart. Wat in Sint-Petersburg als staatsmanschap kon gelden, werd elders gezien als imperialistische roofpolitiek. Beide perspectieven horen bij het verhaal.
Hofleven, kunst en de Hermitage
Catharina wist dat macht ook zichtbaar moest zijn. Haar hof in Sint-Petersburg was niet alleen een regeringscentrum, maar ook een toneel van representatie. Paleizen, ceremonies en kunstcollecties maakten deel uit van haar politiek.
Ze verzamelde op grote schaal schilderijen, boeken en kunstvoorwerpen en legde zo de basis voor de collectie van de Hermitage. Wat begon als een keizerlijke verzameling groeide uit tot een van de beroemdste kunstcollecties van Europa. Kunst was voor haar geen vrijblijvende liefhebberij. Het was ook een manier om Rusland als beschaafde grootmacht te presenteren, op gelijke hoogte met de oude hoven van West-Europa.
Daarbij hoort wel een kleine nuance. Het Catharinapaleis in Tsarskoje Selo draagt haar naam, maar het paleis zelf was al vóór haar regering ontstaan en werd vooral onder eerdere vorsten uitgebouwd. Catharina gebruikte zulke residenties wel om haar macht en smaak zichtbaar te maken.
Privéleven en reputatie
Over weinig vorsten is op dit punt zoveel geroddeld als over Catharina. Al tijdens haar leven en zeker daarna deden verhalen de ronde over haar minnaars, haar seksuele leven en haar karakter. Een deel daarvan was politieke laster, vaak verspreid door tegenstanders die een vrouwelijke heerser wilden kleineren. Vooral de grofste verhalen die later over haar circuleerden, horen eerder thuis in de sfeer van propaganda dan van geschiedenis.
Dat neemt niet weg dat zij verschillende belangrijke relaties had. Grigori Orlov speelde een grote rol bij de staatsgreep van 1762. Grigori Potjomkin werd later haar naaste vertrouweling en mogelijk, volgens sommige tijdgenoten en latere historici, zelfs haar geheime echtgenoot, al is daarvoor geen onomstotelijk bewijs. In haar laatste jaren was Platon Zoebov haar favoriet.
Catharina kreeg één zoon die zonder twijfel officieel als dynastieke erfgenaam gold: de latere tsaar Paul I, geboren in 1754. Daarnaast had zij dochters en mogelijk kinderen van andere vaders, maar juist daarover lopen de bronnen en interpretaties uiteen. De vaak herhaalde mededeling dat zij eenvoudigweg “vier kinderen” had, is te stellig voor een onderwerp waar zoveel onzekerheid over bestaat.
De laatste jaren en haar dood
In de jaren 1790 werd Catharina ouder, voorzichtiger en behoudender. Haar gezondheid ging achteruit, maar zij bleef regeren. Op 17 november 1796 volgens de gregoriaanse kalender, in Rusland toen 6 november volgens de juliaanse kalender, overleed zij in Sint-Petersburg, waarschijnlijk na een beroerte. Ze was 67 jaar oud.
Haar zoon Paul I volgde haar op. Dat was geen warme of vanzelfsprekende overgang. De verhouding tussen moeder en zoon was jarenlang gespannen geweest, mede doordat Catharina hem op afstand had gehouden van de macht en meer vertrouwen leek te stellen in haar kleinzoon Alexander.
Hoe Catharina de Grote wordt herinnerd
Catharina de Grote blijft een van de opvallendste heersers uit de achttiende eeuw. Ze was een buitenlandse prinses die zich de Russische taal, godsdienst en hofcultuur eigen maakte en vervolgens de troon greep. Ze correspondeerde met filosofen, liet zich inenten tegen pokken, breidde het rijk uit en bouwde aan de culturele uitstraling van Rusland.
Maar haar nalatenschap is niet eenduidig. Voor de een is zij de verlichte tsarina die Rusland sterker en zelfbewuster maakte. Voor de ander is zij vooral een autocraat die haar macht vestigde met een staatsgreep, oorlog voerde en een ongelijke samenleving in stand hield. Juist die spanning maakt haar historisch interessant. Achter het monumentale beeld van Catharina de Grote staat een vorstin die haar tijd diep heeft gevormd, maar er ook de harde trekken van droeg.
FAQ
Wanneer leefde Catharina de Grote?
Catharina de Grote werd geboren op 2 mei 1729 in Stettin en overleed op 17 november 1796 in Sint-Petersburg.
Wie was Catharina de Grote?
Zij was tsarina van Rusland van 1762 tot 1796. Ze werd geboren als Sophie Augusta Frederika van Anhalt-Zerbst en nam in Rusland de naam Ekaterina Aleksejevna aan.
Hoe kwam Catharina de Grote aan de macht?
In 1762 greep zij de macht via een staatsgreep tegen haar echtgenoot Peter III, met steun van delen van de garde en invloedrijke bondgenoten aan het hof.
Wat deed Catharina de Grote als tsarina?
Ze voerde bestuurlijke en juridische hervormingspogingen door, correspondeerde met denkers als Voltaire en Diderot, liet zich in 1768 inenten tegen pokken en breidde het Russische rijk uit.
Waarom is Catharina de Grote belangrijk?
Haar lange regering veranderde Rusland ingrijpend. Onder haar bewind groeide het rijk territoriaal, nam de invloed in Europa toe en werd de basis gelegd voor de kunstcollectie van de Hermitage.
