Toen Howard Carter in november 1922 een vrijwel intact koningsgraf in de Vallei der Koningen opende, keek de wereld ineens naar een farao die tijdens zijn leven waarschijnlijk niet tot de machtigste heersers van Egypte had behoord. Achter het beroemde gouden masker lag Toetanchamon: een jonge koning, gestorven voordat hij twintig werd, en begraven in een graf dat uitzonderlijk veel had bewaard van zijn korte bestaan.
Juist dat contrast maakt hem zo intrigerend. Toetanchamon regeerde vermoedelijk van circa 1332 of 1333 tot 1323 v.Chr., in de 18e dynastie van het oude Egypte. Zijn regering was kort en viel in een onrustige periode, vlak na de religieuze omwentelingen onder Achnaton. Toch is zijn naam blijven hangen, niet alleen door de schatten uit zijn graf, maar ook doordat zijn regering samenvalt met een terugkeer naar de traditionele Egyptische godenwereld.
Afkomst en jeugd van Toetanchamon
Toetanchamon werd geboren als Toetanchaton, een naam die verwees naar de zonneschijf Aton. Dat alleen al plaatst hem midden in de religieuze revolutie van zijn tijd. Zijn vader wordt in het algemeen geïdentificeerd als farao Achnaton, de vorst die de verering van Aton centraal stelde en de hofstad verplaatste naar Achetaton, het huidige Amarna.
Over zijn moeder is minder zekerheid. Lange tijd werd Kiya vaak genoemd, maar DNA-onderzoek wijst eerder op een anonieme prinses uit de koninklijke familie, waarschijnlijk een volle zus van Achnaton. Daarmee hangt ook een ander punt samen dat vaak in biografieën van Toetanchamon terugkeert: zijn kwetsbare gezondheid. Onderzoekers hebben gewezen op aangeboren afwijkingen en op de gevolgen van nauwe verwantschap binnen de koninklijke familie. Daarbij worden onder meer een klompvoet of voetafwijking genoemd. Een gespleten verhemelte is weleens gesuggereerd, maar dat geldt niet als vaststaand.
Ook zijn geboorteplaats is niet zeker. Mogelijk werd hij geboren in Amarna, de nieuwe hoofdstad van Achnaton, maar Thebe wordt soms eveneens genoemd. Zelfs zijn geboortejaar blijft een benadering; meestal wordt uitgegaan van circa 1341 tot 1340 v.Chr., al komen iets ruimere schattingen ook voor.
Een kind op de troon
Toen Toetanchamon farao werd, was hij nog een kind, waarschijnlijk ongeveer acht of negen jaar oud. Dat moet zijn regering sterk hebben beïnvloed. Een jongen van die leeftijd bestuurde Egypte niet alleen. Aan het hof speelden oudere en ervaren figuren vrijwel zeker een grote rol, vooral Ay en de legerleider Horemheb. Hun precieze positie is niet altijd helder in de bronnen, maar dat zij tot de machtigste mannen rond de troon behoorden, staat buiten kijf.
De jonge koning trouwde met Anchesenamon, een dochter van Achnaton en Nefertiti. Zij was waarschijnlijk zijn halfzus. Dat huwelijk paste binnen de dynastieke gebruiken van het Egyptische hof, waar familiebanden en koninklijke legitimiteit nauw met elkaar verweven waren.
Zijn leven speelde zich af tegen de achtergrond van een hof in beweging. De Amarnaperiode liep ten einde, en de politieke en religieuze zwaartepunten verschoven opnieuw richting Memphis en Thebe. Dat maakt Toetanchamon niet alleen interessant als individu, maar ook als figuur in een overgangstijd: hij stond op de troon terwijl Egypte zich heroriënteerde.
De terugkeer naar de oude goden
De bekendste politieke stap uit zijn regering was de breuk met het exclusieve Aton-geloof van zijn vader. Toetanchaton veranderde zijn naam in Toetanchamon, “levend beeld van Amon”. Ook zijn vrouw veranderde van naam: van Anchesenpaaton naar Anchesenamon. Zulke naamswijzigingen waren geen detail, maar een zichtbaar teken van een bredere koersverandering.
Onder Toetanchamon werd de cultus van Amon hersteld en kregen oude tempels, priesterschappen en religieuze gebruiken opnieuw ruimte. Een belangrijke bron hiervoor is de zogeheten Restauratiestèle. Daarin wordt beschreven hoe heiligdommen en erediensten, die in verval zouden zijn geraakt, werden hersteld. Zulke teksten zijn natuurlijk ook politieke propaganda; ze laten zien hoe het hof zichzelf wilde presenteren. Maar ze maken wel duidelijk dat de regering van Toetanchamon bewust afstand nam van de religieuze politiek van Achnaton.
Hoeveel daarvan op initiatief van de jonge farao zelf gebeurde en hoeveel door zijn raadgevers werd gestuurd, is moeilijk precies te zeggen. Daarover verschillen historici van inzicht. Sommigen zien hem vooral als het gezicht van een restauratie die door oudere machthebbers werd geleid. Anderen laten meer ruimte voor een actieve rol van de koning, al blijft duidelijk dat hij op zeer jonge leeftijd regeerde.
Hofleven, gezondheid en familie
Van Toetanchamons persoonlijke leven is opvallend veel tastbaar bewaard gebleven, juist door de inhoud van zijn graf. Daar werden kleding, sieraden, meubels, wapens, strijdwagens en tientallen wandelstokken gevonden. Die stokken hebben veel aandacht gekregen, omdat ze kunnen wijzen op mobiliteitsproblemen, al is niet uit te sluiten dat een deel ook ceremoniële of symbolische betekenis had.
Zijn gezondheid is al decennia onderwerp van onderzoek. CT-scans en ander onderzoek aan de mummie hebben aanwijzingen opgeleverd voor lichamelijke kwetsbaarheid, waaronder een afwijking aan de voet. Dat past bij het beeld van een jonge koning die minder robuust was dan de ideale vorst op tempelreliëfs. Tegelijk moet daarbij voorzichtigheid worden betracht: niet elke beschadiging aan de mummie stamt uit zijn leven; een deel ontstond pas later, bijvoorbeeld tijdens de opgraving en het losmaken van de mummie uit de kist.
Met Anchesenamon kreeg Toetanchamon geen levende erfgenaam. In zijn graf werden de gemummificeerde resten van twee doodgeboren meisjes gevonden, meestal beschouwd als hun dochters. Dat geeft aan zijn geschiedenis een stille, persoonlijke tragiek. Voor een koningshuis was het uitblijven van een opvolger niet alleen een familiedrama, maar ook een politiek probleem.
De dood van Toetanchamon
Toetanchamon stierf rond 1323 v.Chr., waarschijnlijk op achttien- of negentienjarige leeftijd. Over de doodsoorzaak bestaat nog altijd geen zekerheid. Juist daarom is het verstandig de bekendste theorieën met enige terughoudendheid te behandelen.
Lange tijd deed het verhaal de ronde dat hij door een klap op het hoofd om het leven was gebracht, maar daarvoor is tegenwoordig weinig overtuigend bewijs. Andere onderzoekers hebben gewezen op een beenbreuk, mogelijk kort voor zijn dood opgelopen, waarna een infectie fataal kan zijn geworden. Ook malaria is genoemd, mede op basis van onderzoek naar resten van parasieten. Daarnaast speelt zijn algemene lichamelijke kwetsbaarheid mee in de discussie.
Een spectaculaire dood in een strijdwagenongeval wordt vaak genoemd, maar hard bewijs daarvoor ontbreekt. Het blijft dus bij mogelijkheden, niet bij een vaststaande conclusie.
Ook over de staat van zijn mummie bestaan misverstanden. Soms wordt gezegd dat hij tijdens het mummificatieproces “verbrandde”. Waarschijnlijker is dat oliën en harsen die bij de begrafenis werden gebruikt, chemische reacties veroorzaakten waardoor delen van de mummie sterk beschadigd raakten. Dat is iets anders dan een ongeluk waarbij het lichaam letterlijk in brand vloog, al was het resultaat voor archeologen wel opvallend.
Het graf van Toetanchamon en de ontdekking in 1922
Als Toetanchamons graf was geplunderd zoals zoveel andere koningsgraven, zou zijn naam waarschijnlijk vooral bekend zijn gebleven bij specialisten. In plaats daarvan werd KV62 een van de beroemdste archeologische vondsten ooit. Howard Carter ontdekte het graf in 1922, met financiële steun van Lord Carnarvon, in de Vallei der Koningen.
De sensatie zat niet alleen in het goud, maar in de zeldzame volledigheid van het geheel. Bedden, kisten, beelden, sieraden, strijdwagens, amuletten, kleding en gebruiksvoorwerpen: samen gaven ze een ongewoon rijk beeld van een koninklijke begrafenis uit het Nieuwe Rijk. Het gouden dodenmasker werd het bekendste object, maar het was slechts één onderdeel van een veel grotere verzameling.
Die ontdekking veranderde ook Toetanchamons plaats in de moderne verbeelding. Hij werd het gezicht van het oude Egypte, niet omdat hij de grootste veroveraar of bouwer was, maar omdat zijn graf een bijna ongekende blik bood op koninklijke pracht, ritueel en dood.
Rond de vondst ontstond bovendien het verhaal van de “vloek van de farao”, vooral nadat Lord Carnarvon kort na de opening van het graf overleed. Zulke verhalen zeggen meer over de fascinatie van de twintigste eeuw voor Egypte dan over de oudheid zelf. Ze hielpen wel mee om de naam Toetanchamon nog bekender te maken.
Waarom Toetanchamon zo bekend bleef
Toetanchamon is beroemd geworden door een combinatie van geschiedenis en toeval. Historisch gezien was hij de jonge farao die regeerde in de nasleep van de Amarnaperiode en onder wie de traditionele culten werden hersteld. Dat alleen al geeft hem een duidelijke plaats in de geschiedenis van Egypte.
Maar zijn uitzonderlijke bekendheid dankt hij vooral aan wat er meer dan drieduizend jaar na zijn dood gebeurde. De ontdekking van zijn graf maakte van een betrekkelijk schimmige koning een van de herkenbaarste namen uit de oudheid. Zo is Toetanchamon tegelijk een historische figuur uit een crisisperiode én de beroemdste dode van het faraonische Egypte geworden.
FAQ
Wie was Toetanchamon?
Toetanchamon was een farao van de 18e dynastie van Egypte. Hij regeerde waarschijnlijk van circa 1332/1333 tot 1323 v.Chr.
Hoe oud was Toetanchamon toen hij stierf?
Waarschijnlijk achttien of negentien jaar. Een exact getal is niet met volledige zekerheid vast te stellen.
Waarom veranderde Toetanchamon van naam?
Hij werd geboren als Toetanchaton. De verandering naar Toetanchamon hing samen met de terugkeer naar de cultus van Amon en het loslaten van de religieuze koers van Achnaton.
Hoe is Toetanchamon gestorven?
Dat is niet zeker. Mogelijke verklaringen zijn een infectie na een beenbreuk, malaria of algemene lichamelijke kwetsbaarheid.
Wie ontdekte het graf van Toetanchamon?
Het graf van Toetanchamon, KV62, werd in 1922 ontdekt door de Britse archeoloog Howard Carter.
