Aan de zuidgrens van Egypte, uitgehakt in de rotsen van Aboe Simbel, kijken vier kolossale beelden nog altijd over de Nijlvallei uit. Ze tonen dezelfde man: Ramses II. Dat is misschien wel de kern van zijn regering. Wie in zijn tijd door Egypte reisde, kon nauwelijks om hem heen. Zijn naam stond op tempels, standbeelden en inscripties, zijn beeltenis verscheen op plaatsen die zijn macht moesten onderstrepen, en zijn heerschappij duurde zo lang dat meerdere generaties geen andere farao hebben gekend.
Ramses II leefde waarschijnlijk vanaf circa 1303 v.Chr. en regeerde van 1279 tot 1213 v.Chr., in totaal 66 jaar en 2 maanden. Daarmee behoort hij tot de langst regerende farao’s van Egypte. Alleen over Pepi II wordt vaak aangenomen dat hij mogelijk nog langer regeerde, al is ook daar discussie over. Ramses II werd later bekend als Ramses de Grote, en in de klassieke overlevering leeft hij voort in de naam Ozymandias, een Griekse vorm die via latere tradities met hem werd verbonden.
Jeugd en afkomst van Ramses II
Ramses II werd geboren in de 19e dynastie, als zoon van farao Seti I en koningin Toeya. Zijn familie was niet van zeer oude koninklijke afkomst; de dynastie was nog betrekkelijk nieuw en had haar machtsbasis in de Nijldelta. Juist daarom was afkomst alleen niet genoeg. De nieuwe koningen moesten hun gezag zichtbaar maken, in oorlog, in rituelen en in steen.
Zijn geboortenaam, meestal weergegeven als Ra-messu of Rameses, betekent ongeveer: “Re heeft hem gebaard.” Dat was geen toevallige naam in een wereld waarin koningschap nauw verweven was met religie. De farao gold niet alleen als heerser, maar ook als schakel tussen mensen en goden.
Waarschijnlijk werd Ramses al op jonge leeftijd klaargestoomd voor de troon. Vaak wordt gezegd dat hij rond zijn veertiende als medeheerser optrad naast zijn vader Seti I, al is niet iedereen het eens over hoe formeel dat co-regentschap precies was. Zeker is wel dat hij vroeg militaire en bestuurlijke ervaring opdeed. Toen Seti I stierf, besteeg Ramses in 1279 v.Chr. de troon.
Een uitzonderlijk lange regering
Wie vraagt hoe lang Ramses II regeerde, krijgt een opvallend precies antwoord: 66 jaar en 2 maanden. In de oudheid was dat uitzonderlijk. Zijn lange regering gaf hem iets wat veel andere farao’s niet hadden: de tijd om zijn koningschap zorgvuldig vorm te geven en overal zichtbaar te maken.
Dat had ook menselijke gevolgen. Veel van zijn onderdanen werden onder zijn heerschappij geboren en stierven zonder ooit een andere farao te hebben meegemaakt. Zelfs binnen zijn eigen familie overleefde hij tal van zonen en dochters. Tegen de tijd van zijn dood was Ramses II voor Egypte niet alleen een vorst, maar bijna een vast onderdeel van de orde der dingen geworden.
Ramses II en de Slag bij Kadesh
De beroemdste militaire episode uit zijn regering is zonder twijfel de Slag bij Kadesh, uitgevochten rond 1274 v.Chr. in Syrië, tegen de Hettieten onder koning Muwatalli II. In Egyptische inscripties liet Ramses deze veldslag afbeelden als een bewijs van persoonlijke moed: de farao die, bijna alleen, standhoudt tegen de vijand en de chaos afwendt.
Dat is echter niet het enige perspectief. Moderne historici zien de uitkomst meestal niet als een duidelijke Egyptische overwinning. Eerder lijkt het te zijn gegaan om een kostbare en onbesliste confrontatie, waarna geen van beide grootmachten beslissend de overhand kreeg. Juist dat maakt Kadesh historisch interessant: het is een beroemd voorbeeld van hoe koninklijke propaganda en militaire werkelijkheid uit elkaar kunnen lopen.
Ramses II voerde daarnaast campagnes in Nubië en in de Levant. Zoals bij veel farao’s waren die expedities niet alleen bedoeld om gebied te veroveren, maar ook om handelsroutes veilig te stellen, opstanden neer te slaan en tribuut af te dwingen.
Vrede met de Hettieten
Na jaren van rivaliteit kwam er een andere fase. In 1259 of 1258 v.Chr., beide dateringen worden gebruikt, afhankelijk van de gekozen chronologie, sloot Ramses II een vredesverdrag met de Hettitische koning Hattusili III. Dit verdrag geldt als het oudst bekende internationale vredesverdrag waarvan de tekst bewaard is gebleven.
Dat detail is belangrijker dan de vaak gehoorde formulering dat het “het eerste vredesverdrag uit de geschiedenis” zou zijn. Van eerdere afspraken kan eenvoudigweg minder of niets zijn overgeleverd. Wat we wel zeker weten, is dat dit verdrag uitzonderlijk goed gedocumenteerd is. De overeenkomst bevatte bepalingen over vrede, wederzijdse hulp en uitlevering, en markeerde een nieuw evenwicht tussen twee grote mogendheden.
De verzoening kreeg later ook een dynastieke vorm. Ramses II trouwde met minstens twee Hettitische prinsessen. Zulke huwelijken waren geen romantische gebaren, maar politieke instrumenten: ze bevestigden de nieuwe verhouding tussen beide hoven.
De bouwwerken van Ramses II
Als farao is Ramses II misschien nog bekender als bouwheer dan als veldheer. Overal in Egypte liet hij bouwen, uitbreiden, herstellen of bestaande monumenten van nieuwe inscripties voorzien. Dat laatste gebeurde vaker in de Egyptische geschiedenis, maar bij Ramses valt de schaal op. Zijn naam is daardoor op veel plaatsen aanwezig, soms op monumenten die al vóór zijn regering bestonden.
Tot de bekendste bouwwerken van Ramses II behoren Aboe Simbel, het Ramesseum, delen van Karnak en Luxor, en zijn residentiestad Pi-Ramesse in de oostelijke Nijldelta. Aboe Simbel, met de beroemde rotsfaçade en de kleinere tempel voor Nefertari, is uitgegroeid tot het bekendste symbool van zijn monumentale ambitie. De tempel was niet alleen een religieus centrum, maar ook een politiek statement aan de zuidgrens van het rijk.
Het Ramesseum, zijn dodentempel in Thebe, moest zijn nagedachtenis veiligstellen in de cultus van de doden. Pi-Ramesse daarentegen was een levende hoofdstad: een bestuurlijk en militair centrum dat aansloot bij de machtsbasis van zijn dynastie in het noorden. De stad speelde een belangrijke rol in de contacten met Azië en in de organisatie van het leger.
Soms wordt gezegd dat de tempels van Aboe Simbel precies waren uitgelijnd op zijn geboorte- en kroningsdag. Daar is voorzichtigheid op zijn plaats. De tempel is inderdaad astronomisch georiënteerd en op bepaalde dagen dringt zonlicht diep het heiligdom binnen, maar de precieze koppeling aan geboorte- en kroningsdata is niet onomstreden.
Koningschap, goddelijke status en zelfpresentatie
Ramses II liet niet alleen gebouwen na; hij liet ook een zorgvuldig geconstrueerd beeld van zichzelf achter. In reliëfs en beelden verschijnt hij als overwinnaar, offeraar, beschermer van Egypte en geliefde van de goden. Dat was geen persoonlijke ijdelheid in moderne zin, maar een essentieel onderdeel van faraonisch koningschap. De koning moest orde, maat en goddelijke gunst zichtbaar maken.
Tijdens zijn leven werd hij in sommige contexten ook vereerd in een bijna goddelijke rol, vooral in tempelculten die met zijn persoon verbonden waren. Dat betekende niet dat hij op dezelfde manier als de grote goden werd begrepen, maar wel dat zijn status meer was dan die van een gewone sterveling. Zijn uitzonderlijk lange regering zal dat beeld hebben versterkt.
Nefertari, Isetnofret en de koninklijke familie
Wie de vrouwen van Ramses II waren, komt al snel uit bij twee namen: Nefertari en Isetnofret. Nefertari is de bekendste, mede door haar prachtig beschilderde graf en haar prominente plaats in de monumenten van de koning. Zij lijkt in de eerste jaren van zijn regering de voornaamste koningin te zijn geweest. Isetnofret speelde eveneens een belangrijke rol aan het hof en was de moeder van enkele belangrijke kinderen, onder wie de latere farao Merenptah.
Over het aantal vrouwen en kinderen van Ramses II circuleren vaak zeer hoge cijfers. Hij had zeker meerdere echtgenotes en een groot aantal kinderen; op basis van monumenten en inscripties zijn meer dan honderd kinderen bekend of vermoed. Exacte aantallen, zoals “meer dan 200 vrouwen” of precies “96 zonen en 60 dochters”, moeten met enige reserve worden behandeld. Zulke cijfers keren vaak terug in populaire overzichten, maar zijn niet allemaal even stevig te bewijzen.
Wel staat vast dat zijn familie enorm was. Dat had politieke gevolgen. Prinsen en prinsessen vervulden religieuze, ceremoniële en bestuurlijke rollen, en de kwestie van opvolging werd ingewikkelder naarmate de koning ouder werd. Ramses II overleefde meerdere kroonprinsen. Uiteindelijk volgde zijn dertiende zoon, Merenptah, hem op in 1213 v.Chr.
Dood, mummie en herinnering
Ramses II stierf in 1213 v.Chr., waarschijnlijk rond de leeftijd van 90 of 91 jaar. Voor de oudheid was dat uitzonderlijk hoog, al blijft zijn exacte geboortejaar niet volledig zeker. Onderzoek aan zijn mummie wijst op ouderdomsklachten, waaronder ernstige gebitsproblemen en artritis. Een precieze doodsoorzaak is niet met zekerheid vast te stellen.
Zijn mummie werd in de oudheid verplaatst om haar te beschermen tegen grafroof en werd uiteindelijk in de 19e eeuw teruggevonden in de koninklijke cachette van Deir el-Bahri. In 1976 reisde de mummie inderdaad naar Parijs voor onderzoek en conservering. Daarbij kreeg Ramses II een Egyptisch paspoort, waarin hij werd aangeduid als “koning (overleden)”. Het is een merkwaardig modern detail, maar geen verzinsel.
Zijn naam bleef ook buiten Egypte voortleven. In de Griekse traditie werd een vorm van zijn troonnaam verbonden met Ozymandias, later beroemd geworden door het gedicht van Percy Bysshe Shelley. Zo kreeg Ramses II niet alleen een plaats in de Egyptische geschiedenis, maar ook in de Europese verbeelding van vergankelijkheid en macht.
De blijvende plaats van Ramses II in de Egyptische geschiedenis
Ramses II was niet de enige grote farao, en ook niet iedere claim uit zijn eigen inscripties hoeft letterlijk te worden genomen. Maar juist in de combinatie van lange regeringsduur, militaire ambitie, diplomatie en monumentale bouwkunst is hij uitzonderlijk. Hij beheerste de kunst om macht zichtbaar te maken, en dat is een van de redenen waarom zijn gezicht, in steen, in reliëf, in herinnering, zo herkenbaar is gebleven.
FAQ
Wie was Ramses II?
Ramses II was een farao van de 19e dynastie van Egypte. Hij regeerde van 1279 tot 1213 v.Chr. en staat bekend om zijn lange regering, de Slag bij Kadesh en zijn grote bouwprojecten.
Wanneer leefde Ramses II?
Hij werd waarschijnlijk rond 1303 v.Chr. geboren en stierf in 1213 v.Chr. Zijn precieze geboortejaar is niet helemaal zeker.
Hoe lang regeerde Ramses II?
Ramses II regeerde 66 jaar en 2 maanden. Daarmee had hij een van de langste regeerperiodes van alle farao’s.
Waar is Ramses II vooral bekend van?
Vooral van de Slag bij Kadesh, het vredesverdrag met de Hettieten, Aboe Simbel, het Ramesseum en zijn hoofdstad Pi-Ramesse.
Wie volgde Ramses II op?
Na zijn dood werd Ramses II opgevolgd door Merenptah, zijn dertiende zoon.
